فیوتاک: فصل دوم اپیزود بیست‌وهفتم

اقتصاد دیجیتال در سایه جنگ

سخنرانی دکتر صابر خسروی، مدیر مرکز نوآوری ویکست، در همایش هوش مصنوعی در عصر بحران.

سخنرانی دکتر صابر خسروی، مدیر مرکز نوآوری ویکست، در همایش هوش مصنوعی در عصر بحران.

معرفی

این همایش به همت رسانه تخصصی هوشیو و با حمایت رسانه‌ای فیوچر در تاریخ ۲۵ خردادماه ۱۴۰۵ برگزار گردید.

علاوه بر نسخه تصویری در آپارات، می‌توانید نسخه تصویری این اپیزود را نیز در کانال یوتیوب مشاهده و همچنین نسخه‌های صوتی آن را در تمامی اپ‌های پادگیر گوش کنید.

ویدئو
پادکست
متن سخنرانی

دکتر صابر خسروی: سلام به همگی. قبل از شروع توضیحی بدهم: آنچه ارائه می‌کنم، گزارشی است که همراه همکارانم برای اتاق بازرگانی ایران تهیه می‌کردیم. این کار تیمی است؛ خانم صفاجو، آقای [نام نامشخص]، آقای [نام نامشخص] و خانم کیا در تهیه گزارش کمکم کردند. متأسفانه گزارش در اتاق منتشر نشد و گفتم فرصتی است که آن را به شما ارائه کنم.

دکتر صابر خسروی: من عادتی شخصی دارم که حداقل کمک‌کننده است. آن روز هم که آمده بودی و صحبت می‌کردیم، کمی درباره‌اش حرف زدیم. تاریخ می‌خوانم و خیلی در تاریخ می‌گردم؛ برای اینکه همه‌مان لب مرز خودکشی هستیم. من حداقل تاریخ می‌خوانم تا کمی امیدوار شوم، خودکشی نکنم و ادامه بدهم. شاید این ارائه کمی ناامیدکننده باشد؛ شاید هم همه‌مان در ناامیدی باشیم که طبیعتاً هستیم. اما گاهی فکر می‌کنم حد فاصل بمب دوم در ژاپن، وقتی دو شهر با خاک یکسان شده، تا المپیک ژاپن چند سال بوده؟ نوزده سال. خیلی عجیب است؛ کشوری با خاک یکسان می‌شود و نوزده سال بعد بزرگ‌ترین رویداد جهان در آن برگزار می‌شود. دیدن این کمی آدم را خوشحال می‌کند.

دکتر صابر خسروی: زمان جنگ دوازده‌روزه با جمعی از دوستان گپ می‌زدیم؛ یکی از آن دوستان هم اینجاست. اینترنت من قطع شده بود. متأسفانه از سال ۱۳۹۸ دکمه قطع اینترنت برای حاکمیت [عبارت نامشخص] شده است؛ کسی عطسه می‌کند، اینترنت را قطع می‌کنند، بعد می‌گویند صدای عطسه بود، دوباره وصلش کنیم. تجربه و سابقه ما در اکوسیستم اقتصاد دیجیتال است و خیلی ناامید بودم. می‌گشتم شاید جهان موازی‌ای پیدا کنم. چیزی که ارائه می‌کنم از آنجا شروع شد.

دکتر صابر خسروی: فکر کردیم جنگی برای کشوری با مختصات ایران اتفاق افتاده و خیلی راحت اینترنت را قطع کرده‌اند. این گزارش حاصل جنگ اول است و جنگ دوم هنوز در آن نیامده. به اوکراین رسیدیم و به گزاره‌ای شوک‌آور: اقتصاد دیجیتال اوکراین در سه سال اول جنگ با روسیه پنج درصد رشد کرده است. چطور برای ما جنگ اتفاق می‌افتد و اینترنت قطع می‌شود، ولی اقتصاد دیجیتال اوکراین رشد می‌کند؟ می‌خواهیم کمی تخیل کنیم که اگر در جهان موازی و در اوکراین بودیم، چه می‌شد.

دکتر صابر خسروی: وقتی محمد گفت این رویداد هست و لطف کرد دعوتم کرد، دو عددی را که آنجا نوشته‌ام به او گفتم: در سال ۱۴۰۴، چهل [واحد نامشخص] اینترنت ما قطع بوده است. البته عدد این طرف را به‌روز کرده‌ام؛ آن موقع زودتر بود. الان که در سال ۱۴۰۵ صحبت می‌کنیم، هشتادوچهار [واحد نامشخص] اینترنت نداشته‌ایم. «ما را به سخت‌جانی خود این گمان نبود» که با این وضعیت بیاییم همایش هوش مصنوعی و درباره آن حرف بزنیم. با این توضیح، چون زمان‌بندی هم کمی عقب است، کوتاه می‌پردازم به اینکه اوکراین برای اقتصاد دیجیتالش چه کرد.

دکتر صابر خسروی: کتابی هست به نام «موجی که می‌آید»، نوشته مصطفی سلیمان، که در ارائه دکتر باقری هم بود. دکتر باقری ترجمه روان و تمیزی از آن دارند و به‌شدت خواندنش را توصیه می‌کنم؛ هم روان است و هم کتاب عجیبی است. چون ایشان درباره مصطفی سلیمان توضیح دادند، واردش نمی‌شوم. شروع یکی از فصل‌ها با ترور فخری‌زاده است که برای ما قرابت دارد و روایتش جالب است. فکر می‌کنم اول فصل هفتم، تصویری پیش روی ما می‌گذارد.

دکتر صابر خسروی: جنگ اوکراین، از نظر حجم، بزرگ‌ترین جنگی بود که اروپا پس از جنگ جهانی دوم تجربه کرد. ارتش روسیه، جدا از فناوری، ستون ماشین‌آلات و تجهیزات تقریباً چهل‌کیلومتری داشت. تصور ارتش روسیه این بود که طی سه، چهار ساعت یا نهایتاً یک هفته اوکراین سقوط می‌کند. تصویر دنیا هم تقریباً همین بود؛ می‌گفتند روسیه را تحریک نکنید، چون اگر تحریک شود تا اروپا را می‌گیرد. اوکراین اصلاً در دایره بازی نبود.

دکتر صابر خسروی: مصطفی سلیمان می‌گوید در شب اول عملیات، سی نفر با تعدادی پهپاد، در مجموعه‌ای که اسمش سخت است و روی اسلاید نوشته‌ام، بزرگ‌ترین یورش پس از جنگ جهانی را نگه داشتند. روسیه هنوز هم درگیر است. دوستی دارم که زمان جنگ در خارکیف، لب مرز اوکراین و روسیه، بود. می‌گفت در شهر گفتند روسیه حمله کرده و فکر کردیم تمام شد؛ ما که لب مرزیم، حتماً ما را می‌گیرد. چند سال گذشته و هنوز آن اتفاق نیفتاده است.

دکتر صابر خسروی: مصطفی سلیمان برای موجی که می‌آید چند ویژگی می‌گوید که فقط اشاره می‌کنم و جلوتر باز می‌شود. یکی اثر به‌شدت نامتقارن است؛ یعنی دیگر لزوماً سرمایه‌گذاری عظیم نمی‌خواهد و هوش مصنوعی با عددهای کم هم کار می‌کند. استقلال عمل دارد و در سیستم غیرمتمرکز می‌تواند کار کند. سرعت رشد و انشعابش بالاست و کاربرد همه‌جانبه دارد؛ اصطلاح «اُمنی‌یوز» را به کار می‌برد. پهپادی که تا دیروز در خانه یا مهمانی برای تصویربرداری از بالا بلند می‌کردیم، ناگهان ابزاری می‌شود که برای زدنش باید موشک پاتریوت شلیک کنند و باز نمی‌توانند بزنند. می‌خواهم از اینجا وارد شوم؛ شاید با عینک مصطفی سلیمان بشود اوکراین را خوب تحلیل کرد. تبلیغ کتاب را هم اینجا کردیم!

دکتر صابر خسروی: چرا اوکراین؟ از چند جهت شبیه ایران است. از نظر ژئوپلیتیک، همان‌طور که درباره ایران و تنگه هرمز می‌شنویم، اوکراین هم جایی است که روسیه به اروپا و دریای سیاه وصل می‌شود. از نظر اقتصاد انرژی، بحث زمستان سخت اروپا را یادتان هست و شوخی‌هایی که با بردن هیزم می‌کردند. به لحاظ اقتصادی هم از دوره‌ای گذار از کشاورزی و فولاد به فناوری اطلاعات را شروع کرد؛ شبیه دوره‌ای که اقتصاد دانش‌بنیان در ایران مطرح شد.

دکتر صابر خسروی: از نظر تحریم و انزوا هم بی‌شباهت نیستیم؛ نزدیکی به روسیه، وضعیت ژئوپلیتیکی و تحریم روسیه برای اوکراین جدی است. از نظر سرمایه انسانی، آمارهای رسمی آن‌ها می‌گوید در زمان جنگ ۲۸۵ هزار متخصص فناوری اطلاعات داشتند؛ در ایران هم نیروی زیادی داریم. می‌خواهم بگویم مقایسه ایران و سوئیس نیست؛ در بعضی شاخص‌ها شبیه ما هستند و می‌توانیم بپرسیم اقتصاد دیجیتالشان هنگام جنگ چه شده است.

دکتر صابر خسروی: وقتی جنگ شروع شد، تولید ناخالص داخلی اقتصاد سنتی‌شان همان ابتدا سی درصد افت کرد و سی درصد ظرفیت صنعت و تولید آسیب دید. روسیه واقعاً از اول زیرساخت‌ها را زد و سیزده میلیون نفر آواره شدند. اما اقتصاد دیجیتال پنج درصد رشد کرد؛ سهمش در تولید ناخالص داخلی بالا رفت و به یازده درصد رسید، با هفت میلیارد دلار [عبارت مربوط به شاخص نامشخص]. داده عجیب دیگر این است که نودوشش درصد قراردادهای بین‌المللی شرکت‌های فناوری اطلاعات اوکراین با موفقیت ادامه پیدا کرد.

دکتر صابر خسروی: یادم هست وقتی جنگ دوازده‌روزه اتفاق افتاد، همه به فورس‌ماژور ارجاع دادند. همیشه در قرارداد می‌نوشتیم و هیچ‌وقت دقیقاً نمی‌دانستیم چیست؛ حالا همه قراردادها متوقف شدند. قراردادهای جنگ دوازده‌روزه ما هنوز راه نیفتاده، اما آن‌ها در جنگ توانستند این روند را جلو ببرند. حکمران اوکراین کاری کرد که ای‌کاش حکمرانان ما هم می‌توانستند بکنند.

دکتر صابر خسروی: جنگ، اگر اشتباه نکنم، فوریه ۲۰۲۲ شروع شد. از ۲۰۱۹ وزارت تحول دیجیتال اوکراین شکل گرفته بود و آقای فدوروف، اگر اشتباه نکنم، مسئولش شد. پروژه تحول دیجیتال را شروع کردند؛ البته نه مثل ما که می‌توانم دست‌کم هزار پروژه نام ببرم که به جایی نرسیده‌اند. بخشی هم به دکترین امنیت ملی‌شان مربوط بود و بعد جنگ رخ داد.

دکتر صابر خسروی: اقدام مثبتشان غیرمادی‌کردن هر چیزی بود که این قابلیت را داشت؛ شروع به حذف کاغذ کردند. بعضی پروژه‌هایشان شبیه ماست؛ در ایران هم دولت الکترونیک در دوره‌هایی جدی پیگیری شد. کار دوم تمرکززدایی بسیار زیاد بود که در جنگ کمکشان کرد. روسیه زیرساخت را می‌زد، ولی به خاطر این ساختار، خدمت از کار نمی‌افتاد. پیش‌تر چهل‌ودو نهاد را به فضای ابری برده بودند و در جنگ آن را گسترش دادند. استفاده از ابر را جدی دنبال کردند و به یکپارچه‌سازی پرداختند.

دکتر صابر خسروی: از سال ۲۰۱۹، هم‌زمان با تشکیل وزارتخانه، پلتفرمی به نام «دیا» شکل گرفت؛ چیزی شبیه دولت الکترونیک ایران، اما متمرکزتر. دیا، دولت در تلفن همراه است. گزارش ما حدود صدوبیست صفحه است و امیدواریم به‌زودی با کمک انجمن مدیریت فناوری و مجموعه فیوچراف منتشرش کنیم. در آن مفصل به این موضوع‌ها پرداخته‌ایم.

دکتر صابر خسروی: وقتی جنگ شروع شد، ضریب نفوذ دیا خیلی بالا رفت و دولت هم آن را تشویق کرد. تقریباً هفتاد درصد جمعیت اوکراین از آن استفاده می‌کردند؛ البته این داده‌ها مربوط به قبل از جنگ اسفندماه است و راستش فرصت به‌روزکردنشان را نداشتم. خیلی سریع سرویسی به نام «ای‌ریکاوری» برای پرداخت خسارت جنگ بالا آوردند که سازوکار ارزیابی‌اش با استفاده از هوش مصنوعی انجام می‌شد و به حفظ تاب‌آوری کشور کمک می‌کرد.

دکتر صابر خسروی: اولین کشوری شد که گذرنامه دیجیتال سیار را روی همین پلتفرم راه انداخت. در طرح «ای‌روبو‌تا» هم کمک‌های بلاعوض به کسب‌وکارهای کوچک و متوسط می‌دادند. ساختار همتابه‌همتا و معماری غیرمتمرکزی به نام «ترمبیتا» ایجاد کردند. شعار وزیر تحول دیجیتال این بود که مردم نباید میان نهادها جابه‌جا شوند؛ داده‌ها باید جابه‌جا شوند. با اصل ورود یک‌باره اطلاعات، به همه خدمات دسترسی پیدا می‌کردید. نقطه‌های تکین شکست را حذف کردند؛ سرور مرکزی نداشت و همه‌چیز غیرمتمرکز و مقیاس‌پذیر بود.

دکتر صابر خسروی: خودم که می‌خواندم، چشم‌هایم را می‌بستم و تصور می‌کردم الان در اوکراینم؛ چقدر جذاب است. دوستم که زمان جنگ در اوکراین بود، می‌گفت در خانه‌ها می‌آمدند و آدم‌ها را می‌بردند. او که از ایران رفته بود، می‌گفت مرا هم بردند که به جنگ بفرستند و کلی طول کشید توضیح بدهم ایرانی‌ام و توریستی آمده‌ام.

دکتر صابر خسروی: در این فضا، قاعده‌ای به نام «دیا سیتی» و منطقه اقتصادی مجازی راه انداختند. مالیات شرکت‌های اقتصاد دیجیتال در آن منطقه پنج درصد شد. آمارهایی می‌خواندم که همین باعث شده بود شرکت‌های خارجی در زمان جنگ به اوکراین بروند. کار جذاب دیگر این بود که به‌جای بردن برنامه‌نویس و نیروی اقتصاد دیجیتال به جنگ به‌عنوان سرباز، آن‌ها را از این کار معاف کردند. همین باعث شد نودویک درصد افراد در اکوسیستم بمانند و کار کنند. تعداد اعضای شرکت‌های فناورشان در دوره‌ای دو برابر شد.

دکتر صابر خسروی: این رشد لزوماً فقط در حوزه دفاعی نبود. با تصویر اول درباره پهپاد، ممکن است فکر کنیم فقط اقتصاد دیجیتال دفاعی رشد کرده؛ برای همین دو مثال آورده‌ام: «ایجکس سیستمز»، شرکت قدیمی اوکراینی، که در دوره جنگ سی‌وپنج درصد رشد و آمار حیرت‌آوری داشته، و «پرپلی» که آموزش آنلاین زبان است. آن شرکت کارخانه‌اش را به منطقه دیگری منتقل کرد، سریع غیرمتمرکز شد و رشد کرد. جذب سرمایه هم اتفاق افتاد؛ مثلاً پرپلی پنجاه میلیون دلار در یک دور سرمایه‌گذاری گرفت.

دکتر صابر خسروی: اقدام دیگر، پلتفرم «بریو وان» بود. پیش از جنگ هم روی آن کار کرده بودند، اما طبق گزارش‌های خودشان محصول جنگ است. دیدند صنایع دفاعی در جنگ نیازی دارد که استارتاپ‌ها متوجهش نمی‌شوند. هر کسی در فضای استارتاپی کار کرده باشد این مسئله را می‌شناسد که می‌گویند حرف دولتی‌ها را نمی‌فهمیم. من خوشحال شدم؛ فکر می‌کردم فقط در ایران این‌طور است، دیدم همه‌جا بخش خصوصی حرف دولت را نمی‌فهمد!

دکتر صابر خسروی: خیلی سریع بریو وان را راه انداختند تا مترجم میان نیاز دفاعی و شرکت فناور باشد. این هم کمک حیرت‌انگیزی به ماندگاری، تاب‌آوری، شکل‌گیری و افزایش بازار اقتصاد دیجیتال کرد و هم باعث جذب سرمایه برای استارتاپ‌ها شد. شاید خبر سفر رئیس‌جمهور اوکراین به عربستان را در جنگ اخیر اسفندماه یادتان باشد؛ برای انتقال فناوری رهگیری پهپادهایی که آنجا آزمایش شده بود. این از مصداق‌های جذب سرمایه استارتاپ‌های فناوری است که از دل این پلتفرم درآمد.

دکتر صابر خسروی: در زیرساخت هم تمرکززدایی کردند و پنجاه هزار پایانه استارلینک گذاشتند. روسیه حمله می‌کرد، کابل را می‌زد تا اینترنت نداشته باشند، اما آن‌ها از استارلینک استفاده کردند. در همان سال اول، پنجاه هزار پایانه سیار شکل گرفت و بیش از هزاروپانصد ریزشبکه انرژی ایجاد شد؛ یعنی انرژی را هم توزیع‌شده کردند تا از اساس نتوان سیستم را از کار انداخت. پلتفرمی به نام «دریم» هم برای شفاف‌سازی دارند که توضیحش طولانی می‌شود.

دکتر صابر خسروی: اگر بخواهیم از کار کشوری که در بعضی شاخص‌ها شبیه ماست، جمع‌بندی راهبردی دربیاوریم، می‌بینیم سریع متولی تحول دیجیتال تعیین کردند، سراغ ابر رفتند و دیپلماسی فناوری و حفظ سرمایه انسانی به اولویت کشور تبدیل شد. خودم را کنترل می‌کنم چیزی نگویم، ولی تأسف‌آور است که ما می‌دویم اقتصاد دیجیتالمان را از دایره بازی حذف کنیم و آن‌ها می‌دوند آدم‌هایشان را نگه دارند؛ متوجه‌اند چه اتفاقی می‌افتد. بسته‌های حمایتی برای کسب‌وکارهای کوچک و متوسط، جدا از اقتصاد دیجیتال، هم داشتند که واردش نمی‌شوم. آنچه در بریو وان اتفاق افتاده هم جالب است.

دکتر صابر خسروی: این قیاس میان تجربه ما و اوکراین را از این جهت گفتم که احتمالاً میان ما سیاست‌گذار هست و خودمان هم در جلسه‌هایی با سیاست‌گذاران شرکت می‌کنیم. احساس می‌کنم و دارم تجربه می‌کنم که دور میز سیاست‌گذاری کشور همه با کلاه امنیتی نشسته‌اند؛ دیگر آدم توسعه‌گرا و بخش خصوصی نیست. حتماً باید کسی با کلاه امنیتی باشد؛ منظورم این نیست که نباید باشد، ولی نباید فقط آدم‌های امنیتی باشند.

دکتر صابر خسروی: حتماً اوکراین هم جاسوس داشته و کسانی گفته‌اند اینترنت را قطع کنیم. از شدیدترین حمله‌های دیداس جهان در اوکراین تجربه شده است. اما باید جایی به سیاست‌گذار با نگاه امنیتی تلنگر زد که اوکراین را ببین؛ در چیزهایی شبیه ما بود. هدف من این است که بگویم راه دیگری غیر از قطع اینترنت هم هست؛ لامصب‌ها، واقعاً هست! خیلی متشکرم، سپاسگزارم.

نظرات

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

درباره این قسمت:

گفتگوهای مشابه:

نیم‌نگاه سوم: تاملی در باب مرگ دولت در اقتصاد ایران به روایت دکتر محمدی

نیم‌نگاه دوم: دکتر بیرانوند و اضمحلال نظام آموزش عالی در ایران

نیم‌نگاه اول: ترامپ، عربستان و هوش مصنوعی

نیم‌نگاه

پراپ‌تاک ۴: پراپ‌تک چیست به روایت دکتر کیارش عباس‌زاده

پراپ‌تاک ۳: آینده اقتصاد صنعت ساختمان در گفتگوی دکتر عباس‌زاده با دکتر سنگینیان