خانه » تاریخ شفاهی اکوسیستم نوآوری و دانشبنیان ایران » اپیزود هفتم: روایت دکتر خیاطیان – تاریخ شفاهی اکوسیستم استارتاپی و دانشبنیان ایران
روایت دکتر خیاطیان
گفتگوی دکتر مهدی محمدی، رئیس انجمن مدیریت فناوری و نوآوری ایران و عضو هیئت علمی دانشگاه تهران، با دکتر محمدصادق خیاطیان، رئیس سابق صندوق نوآوری و شکوفایی ریاست جمهوری، ذیل پروژه تاریخ شفاهی اکوسیستم نوآوری و دانشبنیان ایران.
معرفی
پروژه تاریخ شفاهی اکوسیستم نوآوری و دانشبنیان ایران به میزبانی دکتر مهدی محمدی و به تهیهکنندگی صابر خسروی در استودیوی تصویر ویکست تولید میشود. در هر اپیزود از این پروژه، دکتر مهدی محمدی میزبان یکی از بازیگران، بنیانگذاران، افراد موثر، سیاستگذاران یا مدیران فعال در اکوسیستم است و در گفتگو با مهمان، تاریخ اکوسیستم را از منظر ایشان مرور میکند.
این برنامه علاوه بر نسخه صوتی بر روی آپارات و همچنین یوتیوب قابل دسترسی است. پروژه تاریخ شفاهی اکوسیستم نوآوری و دانشبنیان ایران ذیل مجموعه فیوچر تهیه و تولید میشود.
دکتر مهدی محمدی: سلام، من مهدی محمدی هستم. اینجا فیوچر آو ایران است. در ادامه گفتگوهای تاریخ شفاهی اکوسیستم نوآوری و دانشبنیان ایران، امروز با یکی از تأثیرگذارترین افراد دو دهه گذشته در سیاستگذاری و اجرا صحبت میکنیم: دکتر صادق خیاطیان، عضو هیئتعلمی دانشگاه شهید بهشتی و رئیس صندوق نوآوری و شکوفایی، که شاید مهمترین نهاد تأمین مالی اقتصاد دانشبنیان کشور باشد. خیلی خوش آمدید و ممنون که دعوت را پذیرفتید. از خودتان شروع کنیم؛ در معاونت پژوهش و فناوری وزارت علوم بودید، بعد معاونت علمی، حوزه دانشبنیان، پارک دانشگاه بهشتی، مرکز بررسیهای استراتژیک و صندوق نوآوری. شاید موردی جا انداختهام. با توجه به پیشینه علمی و دکتری مرتبطتان، چه شد وارد این حوزه و وزارت علوم شدید؟
دکتر محمدصادق خیاطیان: بسماللهالرحمنالرحیم. سلام به شما و همه کسانی که میبینند یا خواهند دید. بابت اقدام خوب شما و همکارانتان تشکر میکنم. موضوعی در کشور رشد کرده و به بلوغ رسیده و تدوین پیشینهاش به عنوان دانش و تاریخ شفاهی، برای ادامه مسیر و موضوعات مشابه درسآموز است. چون وقت کم است، کوتاه معرفی میکنم. خودم موضوعیت ندارم، ولی چون موضوع برنامه است، بعد به اقدامهای اکوسیستم میرسیم که من هم جزء کوچکی از آن بودهام.
دکتر محمدصادق خیاطیان: ورودم به علم و فناوری تقریباً از سال ۸۹ بود. سربازی را در مؤسسه تحقیقات صنایع دفاع گذراندم. خوب است از دکتر مهدینژاد نوری یاد کنم که شاید مهمان شما باشند؛ آنجا رئیس مؤسسه بودند و تحقیق و فناوری با اقتضائات خودش جریان داشت. پس از سربازی، ایشان معاون پژوهش و فناوری وزیر علوم در دولت دوم آقای احمدینژاد شدند و به واسطه آشنایی با ایشان و همکارانشان دعوت شدم. اسفند ۸۸ صحبت کردیم و فروردین ۸۹ به عنوان کارشناس دفتر امور پژوهشی شروع کردم. دفتر مجوز تأسیس و فعالیت مؤسسات پژوهشی دولتی و غیردولتی، نظارت و سیاستگذاری تأسیس و پایش پژوهش کشور را انجام میداد.
دکتر محمدصادق خیاطیان: نکته مهم آن دوره توسعه مؤسسات خصوصی بود. هم خودم علاقه داشتم بخش خصوصی در پژوهش فعال شود و هم سیاست دکتر مهدینژاد و دولت همین بود. آییننامهها بازنگری و بازتر شد و گلوگاه و سختگیری مجوز را تا حد زیادی رفع کردیم. مشوق دادیم و باب تازهای برای پژوهش خصوصی باز شد. حدود یک سال، اول کارشناس و بعد معاون دفتر بودم. دفتر امور فناوری هم موضوع پارک و مراکز رشد را دنبال میکرد. از من خواستند آنجا بروم؛ مدیرکل از دانشگاه مأمور بود و معاون تماموقت میخواستند. آنجا با پارکها و مراکز رشد آشنا و واقعاً به فناوری علاقهمند شدم. قبلاً چنین شناختی نداشتم و همین باعث شد دکتری مدیریت تکنولوژی علامه را انتخاب کنم.
دکتر مهدی محمدی: مدیرکل آن موقع دکتر رشیدی از دانشگاه مالک اشتر بودند؟
دکتر محمدصادق خیاطیان: بله. دانشگاه و وزارت دفاع به ایشان نیاز داشت و نمیتوانستند تماموقت باشند.
دکتر مهدی محمدی: پس عملاً اجرا با شما بود؟
دکتر محمدصادق خیاطیان: رسماً نه، کمک میکردیم. سیاست وزارتخانه توسعه پارک به عنوان بستر تجاریسازی و حمایت از ایده و فناوری بود؛ هر استان یک پارک داشته باشد. شاید آن موقع پانزده پارک در کشور بود. سیاست چالشبرانگیزی بود و خیلیها میگفتند بعضی استانها ظرفیت ندارند و زیرساخت ساختن، اتلاف منابع است. حتی بعد از آن دوره چهار ساله هم مخالف بودند، ولی الان از آن دفاع میکنم و میشود ارزیابی کرد که درست بود. شاید ظرفیت آن زمان نبود، ولی گاهی باید اکوسیستم و مزیت را بسازید، نه اینکه فقط بر مزیت موجود سوار شوید.
دکتر محمدصادق خیاطیان: مثلاً به مجوز پارک سیستانوبلوچستان خیلی انتقاد شد که مسائل مهمتری دارد. خواهش میکنم الان توسعهاش را ببینند. رئیس آن پارک، دکتر شهیکی، معاون فناوری وزیر شدهاند؛ انتصاب شایستهای بود. اگر آن بستر و شناسایی آدمها نبود، ظرفیت مغفول میماند. پارکی از یک اتاق دانشگاه یا چند مغازه در پاساژ شروع شد، ولی الان زمین و ساختمان و شرکت خوب دارد و شرکتها برای ورود پشت در ماندهاند. همین بستر گسترده، پایه احساس نیاز به قانون مستقل دانشبنیان شد؛ شرکتها پرورش پیدا کردند و برای حمایت از این مجموعه قانون لازم شد.
دکتر مهدی محمدی: تا دولت روحانی هم در وزارت بودید و بعد از رشیدی، دکتر کریمیان اقبال آمدند؟
دکتر محمدصادق خیاطیان: بله، حدود یک سال هم خدمت ایشان بودم. بعد خودشان جای دیگری رفتند و من تا دفاع رساله و فارغالتحصیلی، حدود ۹۴ و ۹۵، ماندم. بعد عضو هیئتعلمی شهید بهشتی شدم و باید تماموقت دانشگاه میبودم، هرچند پارهوقت مشاوره میدادم. از طرف دیگر دکتر ستاری در معاونت علمی و دکتر الیاسی در معاونت توسعه بودند. الیاسی استاد مشاور رسالهام بودند و همکاری و آشنایی داشتیم؛ خواستند در حوزه مأموریتشان کمک کنم و در دفتر ارزیابی و آیندهنگاری مشغول شدم.
دکتر محمدصادق خیاطیان: یکی از پروژههای خاص، پیمایش نوآوری بود که خودتان در جریانید. کشور همیشه مشکل داده دارد و بدون جمعآوری اطلاعات، ارزیابی وضع موجود و تصمیم برای آینده مشکل میشود. تجربه اول، پایلوت کوچکی بود و تجربه دوم را شما و دوستان در سطح گستردهتر اجرا کردید که هنوز دادهاش استفاده میشود. پایه فعالیت بیشتر در پیمایش تحقیق و توسعه شد و این بر بسیاری از شاخصهای بینالمللی و رتبه شاخص جهانی نوآوری، GII، اثر داشت.
دکتر محمدصادق خیاطیان: موضوع شاخص جهانی نوآوری هم مأموریت حوزه ما شد. بسیاری از رتبههای ضعیف به خاطر ندادن داده به مراجع بینالمللی بود. سراغ شاخصهای بدون داده رفتیم. آخرین آمار تحقیق و توسعه مربوط به ۲۰۰۸ بود و نزدیک ده سال، تا ۲۰۱۷ و ۲۰۱۸، آمار بینالمللی تازه نداشتیم. مرکز آمار متولی بود و اولویتش نبود. معاونت علمی با مرکز آمار همکاری خوبی تعریف کرد و پیمایش تحقیق و توسعه انجام شد. شنیدهام دوباره متوقف شده و امیدوارم از سر گرفته شود. این کار رتبه را خیلی بهتر کرد؛ از حدود ۱۲۰ به حدود شصت رسیدیم.
دکتر مهدی محمدی: تا ۵۵ هم رسیدیم و بعد دوباره برگشتیم.
دکتر محمدصادق خیاطیان: بله. غیر از تحول واقعی اکوسیستم، سیاست و اقدامها، خود جمعآوری و ارائه داده کمک زیادی کرد.
دکتر مهدی محمدی: چون خودم در جریانم، شاید لازم باشد تکمیل کنم. تصمیم خوبی بود و دکتر ستاری هم پشتش ایستاد که دادهها را در مراجع بینالمللی بهروز کنیم. صرف بهروزرسانی و بدون اقدام تازه، رتبه بهتر شد. برآورد شخصی من این است که جایگاه واقعی ایران، دستکم حدود سی تا چهل است، ولی هنوز داده کم داریم و بخشی هم از نظرسنجیهایی میآید که معمولاً بدبینانهاند. خود GII موضوع مفصلی برای متخصصهاست و اینجا وقت باز کردنش نیست.
دکتر محمدصادق خیاطیان: بعضی میپرسند چرا به شاخص بینالمللی اهمیت میدهید و شرایط بومی داریم؟ نشان دادن تصویر درست کشور در هر حوزه، از جمله علم، فناوری و نوآوری، اولویت است. ممکن است جهتگیری در بعضی شاخصها باشد و تلاش میکنیم اصلاح شود. یادتان هست میزان بارگذاری داده در یوتیوب شاخص بود و خود وایپو آن را اصلاح کرد. اصل تصویر درست مهم است. دانشگاهی آمریکایی بعداً به گزارش وضعیت ایران که با همکاری آنکتاد منتشر شد استناد کرده بود و همان گزارش تصویر روشنی از فناوری کشور ارائه میداد.
دکتر مهدی محمدی: گزارش آنکتاد هم از کارهای خوب آن دوره بود؛ هم نهاد بینالمللی پشتش بود و هم خیلی دیده شد. هرجا گزارش خارجی بهدردبخور و انگلیسی میخواستند، از آن استفاده میکردند.
دکتر محمدصادق خیاطیان: واقعیتها را باید نشان داد، نه تصویر دروغین. تیم آنکتاد در ایران مستقر شد، حدود پنجاه مؤسسه و دانشگاه و مرکز را دید و مصاحبه کرد. گزارش فقط حرف ما نبود؛ برداشت خودشان و دادههای بینالمللی بود.
دکتر مهدی محمدی: بعد به مرکز امور دانشبنیان رفتید یا قبلش پارک بود؟
دکتر محمدصادق خیاطیان: قبلش عضو هیئت عامل صندوق نوآوری شدم. دکتر وحدت بعد از دکتر سلطانی دنبال ترکیب هیئت عامل بودند و من هم یکی از گزینهها بودم. در اکوسیستم خیلی چرخیده بودم، ولی نهاد مالی نرفته بودم و دوست داشتم تجربه کنم؛ دوره خیلی خوبی بود. همزمان رئیس پارک علم و فناوری شهید بهشتی شدم. خودم در مجوز، تأسیس و نوشتن طرح کسبوکارش نقش داشتم، ولی نوپا بود و توسعه میخواست. با حمایت دکتر نصیری قیداری، رئیس وقت دانشگاه، خیلی توسعه پیدا کرد. زمینی در پردیس عباسپور دانشگاه هم برای پارک اختصاص دادند.
دکتر مهدی محمدی: حضور شرکتهای بزرگی مثل همراه اول و دیگران هم در همان دوره بود و نقش شما پررنگ بود؛ خودتان نگفتید، من میگویم.
دکتر محمدصادق خیاطیان: هفت، هشت ماه بیشتر رئیس پارک نبودم که دکتر صاحبکار از مرکز دانشبنیان معاونت علمی به قوه قضاییه رفتند. بیش از ده سال از ابتدا آن مجموعه را راه انداخته و خیلی زحمت کشیده بودند و باید قدردانی کرد. دکتر ستاری تماس گرفتند که به مرکز دانشبنیان بیا. گفتم تازه به پارک آمدهام و دانشگاه اجازه نمیدهد. گفتند حلش میکنم و خودشان با رئیس دانشگاه صحبت کردند. آن مرکز از بخشهای مهم معاونت است و تأیید صلاحیت شرکتهای دانشبنیان را انجام میدهد.
دکتر محمدصادق خیاطیان: حدود یک سال آنجا بودم. علاوه بر ادامه کارهای خوب صاحبکار، نوآوریهایی خواستیم ایجاد کنیم؛ مهمترینش شرکت دانشبنیان نوع سه بود. دو نوع شرکت داشتیم و در جامعه تخصصی بحث بود که بعضی شرکتها مبتنی بر نوآوری، مثلاً نوآوری مدل کسبوکار، کار میکنند، ولی فناوری خیلی پیشرفته ندارند و از ظرفیت حمایت بیبهرهاند. سال ۹۹ بود و از دوره جنینی عبور کرده بودیم؛ وقتی رفتم حدود پنج تا پنجونیم هزار شرکت داشتیم و موضوع به موجودیتی قابل توجه رسیده بود. وقت حمایت هدفمندتر بود.
دکتر محمدصادق خیاطیان: شرکتهایی توانمند بودند، ولی استاندارد دانشبنیان را نمیگذراندند؛ مثلاً سطح فناوری پایینتر بود یا همه دانش در تحقیق و توسعه داخل مجموعه ایجاد نشده بود و بخشی مونتاژ بود. از طرف دیگر، موضوعات مسئلهدار با ارزبری زیاد داشتیم. گفتیم با تخفیف [درصد نامشخص] در برخی شاخصها، این شرکتها نوع سه شوند تا مسئله حل کنند. فقط حمایت مالی گذاشتیم، نه همه مزایا و معافیت مالیاتی، تا رشد کنند، ارزبری کم و عمق فناوری بیشتر شود. آییننامه در کارگروه تصویب شد، سریع شروع کردیم و به نظرم اتفاقهای خوبی افتاد؛ البته دستهبندیها در یکی، دو سال اخیر عوض شده است.
دکتر محمدصادق خیاطیان: بعد دولت سیزدهم مستقر شد. خدا رحمت کند شهید رئیسی را. به واسطه ارتباط نزدیک میگویم که واقعاً به دانشبنیان علاقه داشتند؛ الان نیستند که برای خوشایندشان بگویم. از آستان قدس، قبل از ریاستجمهوری، علاقه داشتند. میخواستند ویسی صد میلیاردی و هلدینگ صنایع خلاق راه بیندازند و شرکتهایی هم شکل گرفت. در قوه قضاییه، پردیس نوآوری حقوقی و قضایی و دستیار هوشمند قضایی دنبال شد و بعد در ریاستجمهوری هم حمایتهایی کردند.
دکتر محمدصادق خیاطیان: گفتند به مرکز بررسیهای استراتژیک برو. همه آن را سیاسی میشناسند و واقعاً هم سیاسی بود. گفتم من به آن معنا سیاسی نیستم؛ دانشجوی علم و فناوریام و در تخصصم کار میکنم. گفتند میخواهم ماهیتش تغییر کند و بازوی فکری و مشورتی دولت و خودم شود. تأکید داشتند محل ارتباط نخبگان با دولت باشد. با دوستان طراحی کردیم، پسندیدند و رفتیم و در همان مسیر کار کردیم. چون موضعگیری سیاسی قبلی را نداشت، بعضی فکر میکردند کاری نمیکند، ولی گزارشهای محرمانه و رسمی موجود است. برای موضوع ارجاعی یا موضوعی که خودمان وارد میشدیم، از دانشگاهها و استادان نظر میخواستیم. سامانه پیشنهاد داشتیم و به بهترین ایدهها جایزه میدادیم.
دکتر محمدصادق خیاطیان: بعد احساس کردم در حوزه خودم اثربخشی بیشتری دارم و خواستم به اکوسیستم برگردم. تغییرات صندوق هم مطرح بود؛ پیشنهاد دادم اگر صلاح میدانند به صندوق بروم، موافقت کردند و از فروردین سال گذشته رئیس هیئت عامل شدم.
دکتر مهدی محمدی: قبل از ورود به صندوق، با این تجربه تقریباً در همه نهادهای اصلی، از وزارت علوم و معاونت علمی تا مرکز دانشبنیان، پارک، هیئت عامل و مرکز بررسیها که با مسائل کلان آب، محیطزیست و سیاست و امنیت هم درگیر بود، چه مسئلههای انباشتهای در ذهنتان بود؟ وقتی به صندوق آمدید میخواستید دست روی چه بگذارید؟ البته هنوز یک سالواندی گذشته و نمیشود انتظار داشت همه حل شود.
دکتر محمدصادق خیاطیان: کمی برگردم. بعضی امروز انتقاد میکنند چرا شرکت دانشبنیان اینقدر زیاد است و چرا از اول موضوع اولویتدار تعیین نکردید؟ جوابم این است که به قول دکتر ستاری، دانشبنیان اول امر فرهنگی بود. همه از ابتدا آن را نمیپذیرفتند. باید جرم بحرانی ایجاد میکردیم تا بتوانیم مشوق، اولویت و سیاست خاص بگذاریم. حوالی ۱۴۰۰ به شش، هفت هزار شرکت رسیده بودیم؛ قانون ۸۹ بود و عملاً از ۹۲ اجرا شد. البته قبلش هم در دارو، دفاع و موضوعهایی اولویت و حمایت ویژه داشتیم.
دکتر محمدصادق خیاطیان: کرونا مثال خوبی است. اگر ظرفیت دانشبنیان نبود، اکسیژنساز، ونتیلاتور و بعد واکسن مشکل میشد. اینها از اول اولویت اصلی کشور نبودند، ولی چند شرکت رفته بودند ساخته بودند و وقت مسئله، مقیاس دادند و پاسخ گفتند. پس گاهی ظرفیت پیش از مسئله شکل میگیرد. اما وقتی جمعیت خوب شرکتها، قاعده و مشوق داریم، وقت اولویتگذاری مسئلهمحور و آیندهمحور است؛ منابع ویژه بدهیم تا مسئله حل یا فناوری آینده توسعه پیدا کند و خود دانشبنیان هم بیشتر دیده شود. نوع سه را هم با همین فلسفه طراحی کردیم.
دکتر محمدصادق خیاطیان: در مرکز بررسیها گروه آینده داشتیم، ولی معمولاً از نهاد میپرسند الان چه کردی، نه آینده. مسائل اقتضایی مثل ارز، گندم، فرهنگ و دانشگاه میآمد؛ حتی حقوق هیئتعلمی و پایه تشویقی را دنبال کردیم و در مجلس پیش رفت. در صندوق، از فروردین ۱۴۰۲، با وجود وضعیت نامناسب منابع مالی اول سال، سعی کردیم حمایت را جهت بدهیم. با مشورت دوستان و سیاست معاونت علمی، به سه مسئله و سه فناوری آینده رسیدیم. در حوزه مسئله: آب، انرژی با تأکید بر بهرهوری، و امنیت غذایی. در این سه مسئله همین الان شرکت توانمند داریم و میشود روی مسائل کلیدی متمرکزشان کرد. در آب، علاوه بر فرهنگ و مصرف، فناوری نقش جدی دارد. برای آینده هم هوش مصنوعی، میکروالکترونیک و زیستفناوری را انتخاب کردیم. در هر سه ظرفیت داریم؛ میکروالکترونیک سختتر است، ولی در زیستفناوری صادرات و حرف برای گفتن داریم و در هوش مصنوعی، نیروی انسانی فوقالعادهای هست. یکی از دوستان از گزارشی در BCG نقل میکرد که ایران از نظر نیروی انسانی هوش مصنوعی هفتم بوده؛ نمیدانم گزارش منتشر شده یا نه و این را به عنوان نقلقول میگویم. ظرفیت وجود دارد و اهمیتش هم در تأکیدهای رهبری، شبیه نانو و هستهای، تکرار میشود.
دکتر محمدصادق خیاطیان: صندوق خودش را با سیاست نهاد متولی هماهنگ میکند. در زیستفناوری با ستادهای معاونت علمی همراهیم و چهار موضوع مهم، هم با ارزبری، هم فناوری پیشرفته و هم مرتبط با سلامت، انتخاب شده که تأمین مالیاش را طراحی میکنیم. در هوش مصنوعی، فارغ از نقدی که ممکن است به طراحیها باشد، با سازمان ملی و ستاد معاونت علمی در زیرساخت و داده همکاری میکنیم. میکروالکترونیک متولی روشن ندارد و اختلاف هست، ولی جلسات زیادی با افراد و ستاد مرتبط گذاشتهایم و خواستهایم سه، چهار موضوع اصلی با ظرفیت موجود شرکتها معرفی کنند. دو، سه موضوع درآمده و تأمین مالی تقویتشان را جلو میبریم.
دکتر محمدصادق خیاطیان: وقت تمرکز بر اولویتهاست، ولی سیاست افقی هم لازم است؛ شرکت تأیید میشود، اشتغال نخبه میسازد و باید جمعیت شرکتها حفظ شود. حتی سیاست افقی را هدفمند کردهایم. برای شعار رشد تولید، بستهای تعریف کردیم: شرکتی که فروش محصول دانشبنیانش در ۱۴۰۲ نسبت به ۱۴۰۱ دو برابر شود، تأمین مالی بگیرد. چون منابعمان خوب نبود، با سه بانک هماهنگ کردیم؛ بانک تسهیلات میداد و ما ضمانت میکردیم. نزدیک پنج هزار میلیارد تومان تزریق، به هفتاد همت رشد فروش محصول دانشبنیان منجر شد. ارزش افزوده این شرکتها با تأمین مالی زیاد است.
دکتر محمدصادق خیاطیان: در صادرات هم هدفگذاری کردیم. ابزار تازه «تولید فراسرزمینی» است. کشورها به محل ساخت اهمیت میدهند و بعضی شرکتهای توانمند ما برای فروش باید خط انتهایی، مثلاً پرکنی دارو یا مونتاژ قطعات، در کشور مقصد بزنند و با نشان تازه صادر کنند. برای این بخش پایانی که حدود ده تا پانزده درصد فرایند است تسهیلات گذاشتیم، به شرط عایدی برای کشور. ریشه تولید، نیروی انسانی و نخبگان اینجا میماند و حتی به نگهداشتشان کمک میکند، در عین حال شرکت صادراتمحور میشود.
دکتر مهدی محمدی: نکته مهم افزایش سرمایه صندوق را جا انداختید!
دکتر محمدصادق خیاطیان: بله. درد همیشگی صندوق نبود منابع پایدار بود. قانون ۸۹، سه هزار میلیارد تومان سرمایه اولیه از صندوق توسعه ملی و سالانه نیم درصد بودجه عمومی را پیشبینی کرده بود. آن سه هزار میلیارد، آن موقع معادل سه میلیارد دلار بود و الان حدود پنجاه میلیون دلار است. تا ۹۶ فقط دو هزار و خردهای تأدیه شد و باقی تا ۱۴۰۰ طول کشید. نیم درصد بودجه را هم هیچوقت نتوانسته بودیم بگیریم. صندوق کوچک میشد و در مقابل، تعداد و اندازه شرکتها و نیازشان رشد میکرد و اثربخشی نهاد محدود میشد.
دکتر محمدصادق خیاطیان: دنبال منبع پایدار، حتی سهم کوچکی از فروش نفت، بودیم؛ شبیه صندوق توسعه ملی برای زیرساخت و آیندگان، صندوق توسعه دانشبنیان برای نخبگان و فناوری داشته باشیم. با رئیس مجلس و رئیسجمهور نامه به رهبری هم مطرح شد و موافق بودند، ولی عملی نشد و دشواری داشت. همه متقاعد شدند منابع پایدار لازم است. با معاونت علمی و مشورت دولت و مجلس، گفتیم صرف نوشتن مبلغ ثابت در قانون کافی نیست؛ مثل نیم درصد شاید پرداخت نشود. منبع جدید و پایدار ایجاد کنیم و سهم دانشبنیان از آن بگذاریم.
دکتر محمدصادق خیاطیان: مالیات و عوارض صادرات مواد خام و نیمهخام در قانون جهش، برنامه هفتم و بودجه سالانه آمد. اواخر سال گذشته از همین محل منابع خوبی از سازمان برنامه گرفتیم و صندوق قدری نجات پیدا کرد. شاید صد درصد تخصیص نشود، ولی حالا میشود بر تزریق سالانه برنامهریزی کرد. بر این اساس برای افزایش سرمایه به دولت مراجعه کردیم. دی ۱۴۰۱، در هیئتامنای صندوق با حضور رئیسجمهور، هدف پنجساله افزایش سرمایه به [مبلغ هدف نامشخص] همت مطرح شد. بحث شد که حرف غیرقابل اجرا نزنیم؛ آن موقع رئیس مرکز بررسیها بودم. رئیسجمهور پذیرفت و تصویب شد.
دکتر محمدصادق خیاطیان: در جدول شاخصهای برنامه هفتم هم آمده که سرمایه طی پنج سال پانزده برابر شود. اساسنامه باید در هیئت وزیران اصلاح میشد. سازمان برنامه نخواست کل تعهد هدف پنجساله همانجا ایجاد شود و گفت هرسال در حد مقدور مجوز بگیرید. افزایش به ده همت را سال گذشته نهایی کردیم.
دکتر مهدی محمدی: مبنای پانزدهبرابر، سرمایه اولیه سه همت است یا سرمایه زمان تصویب؟
دکتر محمدصادق خیاطیان: سرمایه زمان تصویب مبناست. اساسنامه اصلاح و سرمایه ده همت شد؛ امیدواریم امسال به بیست همت برسد. منابع هم در حال تزریق و پیگیری است. تلاش کردیم قوانین پایدار بسازیم.
دکتر محمدصادق خیاطیان: اتفاق مهم دیگر، هم برای منابع صندوق و هم ورود شرکتهای بزرگ به فناوری، اعتبار مالیاتی بود. ماده ۱۱ قانون جهش میگفت سرمایهگذار بورسی یا دارای سرمایهای دستکم یکسوم سرمایه صندوق میتواند از مسیر صندوق و صندوقهای پژوهش و فناوری، مستقیم یا غیرمستقیم در طرح دانشبنیان و فناورانه سرمایهگذاری کند و اعتبار مالیاتی بگیرد. فرایند چندان جذاب نبود و عملکرد تقریباً صفر بود.
دکتر محمدصادق خیاطیان: از تجربه مشابه در محیطزیست استفاده کردیم: اگر همان سرمایهگذار، کمک به سرمایه صندوق نوآوری کند، سازمان مالیاتی آن را اعتبار مالیاتی بپذیرد. من با مالیات مواجه میشوم و شرکت اعتبارش را میگیرد. الان شرکتها زیاد مراجعه میکنند و ما باید منابع را در فناوری و دانشبنیان سرمایهگذاری کنیم. با آنها صحبت میکنیم؛ خودشان هم میتوانند در فرایند دخیل شوند.
دکتر مهدی محمدی: مثلاً در زنجیره ارزش خودشان.
دکتر محمدصادق خیاطیان: دقیقاً. اگر علاقه داشته باشند، مشارکت میکنیم و همان پول را در آن حوزهها میبریم. اگر خوب ترویج و اجرا شود، مشوق خوبی برای دغدغه همیشگی ورود شرکتهای بزرگ به اکوسیستم است.
دکتر محمدصادق خیاطیان: قانون جهش ۱۴۰۱ را تقریباً همه، چه شرکتهای داخل و خارج حوزه و چه متخصصان، مترقی و راهگشا میدانند. چون تاریخ شفاهی است، خوب است فرایند تصویبش را هم بگوییم. دوستان بهتر میدانند، ولی بخشهایی را که حضور داشتم نقل میکنم. طرح در مجلس شروع شد و معاونت علمی جدی حمایت میکرد؛ پس از ده سال اجرای قانون، خلأ و نیازهای تازه روشن شده بود. این از افتخارات کشور است که قانونی اجرا، نقصش شناسایی و بازنگری شود؛ قوانین کمی به این بلوغ میرسند.
دکتر محمدصادق خیاطیان: در اواخر دولت دوازدهم، بهخصوص به خاطر اعتبار مالیاتی و بار مالی، سازمان برنامه و وزارت علوم مخالف بودند و نامه رسمی دادند. طبق اصل ۷۵، طرح بار مالی داشت و رد میشد. مجلس دنبال رضایت دولت بود که دولت تمام شد. دولت سیزدهم که آمد، دکتر ستاری هنوز حضور داشتند و موضوع را با رئیسجمهور مطرح کردند و موافقت اولیه گرفتند. باید هم موافقت دولت و هم نماینده پیگیری در مجلس تعیین میشد؛ قبلاً وزارت علوم متولی بود. به عنوان رئیس مرکز بررسیها خدمت آقای رئیسی رفتم و کامل توضیح دادم که قانون چقدر برای حوزه مورد علاقهشان مفید است. بار مالی و کاهش درآمد مالیاتی دارد، ولی فشارش آنقدر نیست و اثرش بر توسعه خیلی بیشتر است. خواهش کردم معاونت علمی نماینده دولت شود و پذیرفتند. این بخش را بعداً از دوستان دولت شنیدم: ظاهراً هنگام طرح در هیئت دولت، وزیری کنار رئیسجمهور صحبت میکرد و حواسشان به دستور نبود. آقای مخبر جلسه را اداره میکردند و موضوع رأی نیاورد. رئیسجمهور پرسیدند چه بود؟ گفتند دانشبنیان. گفتند چه کسی مخالف دانشبنیان است؟ همه موافقیم. دوباره رأیگیری شد و تصویب کردند. بعد هم قانون در مجلس تصویب شد؛ از قوانینی است که رهبری به نیکی یاد میکنند و اگر درست اجرا شود، میتواند تحول بزرگی بسازد.
دکتر مهدی محمدی: در دوره دکتر سلطانی پایه و بوروکراسی صندوق ساخته شد و در دوره دکتر وحدت تنوع آییننامه و حمایت بیشتر شد. دو نقد مهم هست: چرا خود صندوق وارد عملیات و ارزیابی شده و نقش صندوقِ صندوقها را نگرفته؟ و چرا بخش عمده، احتمالاً بیش از هشتاد درصد منابع، تسهیلات است و استفاده و حجم ابزارهای دیگر کم است؟ سومی هم از تجربه اخیرم در صندوقهای پژوهش و فناوری و تأمین مالی جمعی اضافه کنم: به نظرم از مسیر اصلی خارج میشوند؛ تقریباً هیچکدام ویسی نمیکنند و عمدتاً سرمایه در گردش با بهره بالا یا ضمانتنامه با وثیقه و گرفتاری میدهند. نظارت قویتری لازم است. غیر از مشکل عرضه اولیه در بورس، این سه چالش را چطور میبینید و نگاه آیندهتان چیست؟
دکتر محمدصادق خیاطیان: تأمین مالی نوآوری قلب تپنده نظام نوآوری است و بدون نظام تخصصی مناسب، اکوسیستم رشد نمیکند. در برنامه سوم، همزمان با شکلگیری پارک و مرکز رشد، صندوقهای پژوهش و فناوری غیردولتی درست پیشبینی شد؛ سابقهشان از صندوق نوآوری جلوتر است. صندوق نوآوری، حاصل قانون ۸۹، را میشود در سه نسل دستهبندی کرد. نسل اول، ارزیابی و تسهیلات مستقیم و سیاست کاملاً افقی بود. نسل دوم، شبکهسازی و برونسپاری؛ بانکها و صندوقهای پژوهش و فناوری بیشتر به کار گرفته شدند و شبکه کارگزاری ارزیابی شکل گرفت. فعلاً درباره کیفیت قضاوت نمیکنم. نسل سوم قرار است نقش کاتالیزور داشته باشد؛ بخشی شده و بخشی در مسیر است.
دکتر مهدی محمدی: الان سرمایهگذاری خطرپذیر شرکتی و نهادهای بزرگی هم میآیند؛ مثل فولاد مبارکه با منابع قابل توجه.
دکتر محمدصادق خیاطیان: تغییر تدریجی است. در این بستر نمیشود همیشه رادیکال عمل کرد؛ فرهنگ باید آرام عوض شود. هفت، هشت سال قبل نمیتوانستید به بانک بگویید به شرکتی که فقط دانش فنی دارد و دارایی فیزیکی ندارد با چک خودش وام بده. الان با این همه گفتگو ممکن شده است. پارسال بین شرکت و بانک ایستادیم و ضمانت کردیم؛ همین کاتالیزور بودن است. بانک اعتماد و پرداخت کرد و حالا بعضی بانکها برای رتبه اول حمایت از دانشبنیان رقابت میکنند؛ این مال همین چند سال است.
دکتر محمدصادق خیاطیان: با صندوقها، بانک، بازار سرمایه، ویسی و سرمایهگذاری خطرپذیر شرکتی باید همکاری تعریف کنیم. بازار سرمایه هنوز عقب است، ولی ظرفیتسازی میشود. الان چند نوع همکاری با صندوقهای پژوهش و فناوری داریم. از زمان سلطانی میگفتند صندوق در استانها شعبه بزند و خوشبختانه مخالفت شد، چون همین صندوقهای استانی میتوانند بازویش باشند.
دکتر محمدصادق خیاطیان: وزن تسهیلات در نسل اول خیلی بالا بود و هنوز هم زیاد است. بخشی فرهنگی است؛ صاحب شرکت ترجیح میدهد وام ۲۳درصدی بگیرد و ریسک را خودش بپذیرد، ولی شریک نداشته باشد، حتی اگر شریک در سود و زیان همراه شود. اواخر نسل اول و در نسل دوم، توانمندسازی و کمک بلاعوض توسعه بازار و نمایشگاه اضافه شد که مهم است. ضمانتنامه هم ابزار راهگشاست؛ معیارمان این است که تقریباً قرارداد پنجبرابری ایجاد میکند. مثلاً صد میلیارد ضمانتنامه میتواند پانصد میلیارد قرارداد را ممکن کند.
دکتر محمدصادق خیاطیان: در نسل سوم میگوییم ویسی. منابع اعتبار مالیاتی طبق قانون باید سرمایهگذاری شود و نمیتواند وام شود. سرمایهگذاری خطرپذیر در کشور مشوق میخواست. در مطالعهای درباره انگلستان دیدم حدود هفتاد درصد کسانی که نهاد ویسی ساخته یا این کار را کرده بودند، گفتهاند بدون اعتبار مالیاتی وارد نمیشدیم. الان خوشبختانه مشوق فراهم است و جدی دنبالش هستیم.
دکتر محمدصادق خیاطیان: این فعلاً ایده است و باید در انجمن تخصصی بررسی شود: اگر ویسی حرفهای شکل بگیرد، شاید حتی تعریف دانشبنیان تغییر کند و شرکت دارای پشتیبان سرمایهگذار خطرپذیر، یا VC-backed، مبنا شود. نهاد حرفهای روی هر چیزی سرمایه نمیگذارد؛ دنبال فناوری، بازار، دانش، تحقیق و توسعه و نیروی قوی است. شاید بتوان برای نسلهای بعدی تأیید دانشبنیان به این فکر کرد، به شرط توسعه واقعی ویسی. امسال برای سرمایهگذاری خبرهای خوبی خواهیم داشت و آن را توسعه میدهیم.
دکتر محمدصادق خیاطیان: از حدود ۹۵، با سرآوا و دیگران، سرمایهگذاری جدی و رشد ایده، مرکز نوآوری و شتابدهنده داشتیم. بعد به دلایل مختلف، شاید اشباع یا شکست، افت کرد. ورودی ایده و استارتاپ هم کم شد. کندی شیب ورودی دانشبنیان از چالشهاست و باید برایش فکر کنیم. اگر توسعه استارتاپ و ورود ایده خوب تقویت شود، طرف ویسی هم رشد میکند. امیدوارم جواب پرسشها را داده باشم.
دکتر مهدی محمدی: هرکدام دنیایی بحث دارد و فکر میکنم باید مثل بعضی مهمانها، برای برنامه دیگر از شما هم قول بگیریم. در این سالها از دور و نزدیک شاهد زحمت و تسلطتان بودهام، ولی نشد بعضی موضوعها را باز کنیم. ممنون که تصویر کلی دوره را منسجم پوشش دادید. نکتهای دارید؟
دکتر محمدصادق خیاطیان: دوباره تشکر میکنم. برنامه خوب و مهمی است؛ نه فقط گفتگوی من، سایر قسمتهایی هم که دیدهام. بعضی نکات برای خودم تازه و جذاب بود و نشنیده بودم. دانشی رسوب میکند و مهم این است بعداً برای ادامه مسیر استفاده شود و راهگشا باشد.
دکتر مهدی محمدی: ممنون از همراهی شما و دوستانی که دنبال کردند. برای خودم بخشی مرور و بخشی یادگیری تازه بود، مخصوصاً اقدامهای دو، سه سال اخیر شما که امیدوارم اثرش بهزودی دیده شود و آینده تأمین مالی بهتر شود. تا برنامه بعد شما را به خدای بزرگ میسپارم. آقای دکتر، یادبودی هم طبق رسم برنامه داریم.
درباره این قسمت:
- عنوان: روایت دکتر خیاطیان
- مدت: ۱:۰۴:۴۹
- تاریخ انتشار: ۲۱ آبان ۱۴۰۴