تاریخ شفاهی: اپیزود ششم

روایت دکتر ناظمی

گفتگوی دکتر مهدی محمدی، رئیس انجمن مدیریت فناوری و نوآوری ایران و عضو هیئت‌ علمی دانشگاه تهران، با دکتر امیر ناظمی، آینده‌پژوه و معاون سابق وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات و رئیس سابق سازمان فناوری اطلاعات ایران، ذیل پروژه تاریخ شفاهی اکوسیستم نوآوری و دانش‌بنیان ایران.

گفتگوی دکتر مهدی محمدی، رئیس انجمن مدیریت فناوری و نوآوری ایران و عضو هیئت‌ علمی دانشگاه تهران، با دکتر امیر ناظمی، آینده‌پژوه و معاون سابق وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات و رئیس سابق سازمان فناوری اطلاعات ایران، ذیل پروژه تاریخ شفاهی اکوسیستم نوآوری و دانش‌بنیان ایران.

معرفی

پروژه تاریخ شفاهی اکوسیستم نوآوری و دانش‌بنیان ایران به میزبانی دکتر مهدی محمدی و به تهیه‌کنندگی صابر خسروی در استودیوی تصویر ویکست تولید می‌شود. در هر اپیزود از این پروژه، دکتر مهدی محمدی میزبان یکی از بازیگران، بنیان‌گذاران، افراد موثر، سیاست‌گذاران یا مدیران فعال در اکوسیستم است و در گفتگو با مهمان، تاریخ اکوسیستم را از منظر ایشان مرور می‌کند.

این برنامه علاوه بر نسخه صوتی بر روی آپارات و همچنین یوتیوب قابل دسترسی است. پروژه تاریخ شفاهی اکوسیستم نوآوری و دانش‌بنیان ایران ذیل مجموعه فیوچر تهیه و تولید می‌شود.

ویدئو
پادکست
متن گفتگو

دکتر مهدی محمدی: سلام، من مهدی محمدی هستم. اینجا فیوچر آو ایران است. در ادامه گفتگوهای پروژه تاریخ شفاهی اکوسیستم نوآوری و اقتصاد دانش‌بنیان ایران، امروز با یکی از صاحب‌نظران سیاست‌گذاری فناوری و نوآوری صحبت می‌کنیم؛ کسی که در دو مقطع، دو نقش متفاوت در توسعه اکوسیستم داشته است. حدود یک دهه در بخش خصوصی و به عنوان پژوهشگر دانشگاهی کار کرده و از اوایل دهه نود وارد مسئولیت‌های دولتی شده؛ ابتدا مرکز بررسی‌های استراتژیک ریاست‌جمهوری و بعد معاونت وزیر و ریاست سازمان فناوری اطلاعات. می‌خواهیم درباره این دو دهه، نقاط تاریخی کلیدی و آینده اکوسیستم از نگاه ایشان صحبت کنیم. در خدمت دکتر امیر ناظمی هستیم. امیر عزیز، سلام. امیدوارم هرجا هستی حالت خوب باشد. گفتگو را از خود آدم‌ها شروع می‌کنیم؛ از کجا شروع کردی و دغدغه توسعه صنعتی و اقتصادی چطور در تو شکل گرفت؟ من خوب می‌شناسمت، ولی برای مخاطب از پیشینه و قدم‌های اولت بگو.

دکتر امیر ناظمی: سلام مهدی جان و سلام به بینندگان. ممنون از دعوتت. ماجرای من خیلی طبیعی بود. مهندسی مکانیک می‌خواندم و سال آخر، حدود ۱۳۷۹ و ۸۰، چند ایده به ذهنمان رسید. آن موقع اسم استارتاپ نبود؛ تصمیم گرفتیم شرکت ثبت کنیم و کار را انجام بدهیم. سه ایده بود که امروز هم ساده‌اند و هم پیچیده. یکی تابلوهای گردان تبلیغاتی بود که تازه در ورزشگاه‌های خارجی استفاده می‌شد و می‌خواستیم برای ایران بسازیم. دیگری باز شدن در خانه با کد بود. با پنج نفر از دوستان هر دو را شروع کردیم، نمونه اولیه خوبی ساختیم و در کمتر از یک سال پروژه و سرمایه‌گذار گرفتیم.

دکتر امیر ناظمی: با چند نفر، از جمله کسانی که بعداً در اکوسیستم شناخته شدند، حرف زدیم. از اولین‌ها آقای رهنما بودند که بعد رهنما را ایجاد کردند. به دو، سه نفر شناخته‌شده دیگر هم مراجعه کردیم، ولی با اجازه‌ات اسم نمی‌برم؛ شاید حق خودشان باشد که اجازه بدهند گفته شود یا نه. نهایتاً کسی از بخشی که امروز اقتصاد متداول می‌نامیم، هفت میلیون تومان سرمایه‌گذاری کرد. سکه آن موقع حدود هفتاد هزار تومان بود؛ به پول امروز شاید چهار، پنج میلیارد می‌شد. پروژه‌های خوبی هم گرفتیم و هر دو کار با همان پروژه اول از نقطه سربه‌سر عبور می‌کردند، ولی هر دو به چالش خوردند و شکست خوردیم.

دکتر امیر ناظمی: سؤال برایم این بود که چرا؟ کارمان خیلی فناورانه بود؛ میکروکنترلرهای ۸۰۵۱ را برنامه‌ریزی کرده بودیم و کار می‌کرد. یادم است هزار برد سفارش داده و تجهیز کرده بودیم. هر شکست درس‌های خودش را داشت، ولی موفق نشدیم و تصمیم گرفتم مدیریت بخوانم. در آزمون مدیریت تکنولوژی و MBA شرکت کردم و هر دو قبول شدم. MBA آن موقع رشته دوم بود. در مصاحبه شریف، دکتر آراستی ردم کردند و رفتم مدیریت تکنولوژی.

دکتر مهدی محمدی: هنوز در ذهنت مانده!

دکتر امیر ناظمی: چون همیشه با دکتر آراستی درباره‌اش شوخی می‌کنم! بخشی از مسیر زندگی بر اساس شانس و اتفاق است و الزاماً برنامه‌ریزی نمی‌کنی؛ شاید از اتفاق پیش‌آمده خوشحال‌تر هم بشوی. سال ۸۱ وارد مدیریت تکنولوژی شدم و با تو هم‌کلاس شدیم؛ تازه یک سال بود رشته آمده بود.

دکتر مهدی محمدی: کارشناسی مکانیک را در صنعتی اصفهان خوانده بودی؟

دکتر امیر ناظمی: دقیقاً. برای ارشد به علامه طباطبایی آمدم. کم‌کم با دوستانی که تو هم می‌شناسی، تصمیم گرفتیم شرکت پژوهشی بزنیم. فکر می‌کردیم چیزهایی که یاد گرفته‌ایم جذاب است و می‌توانیم به صورت مشاوره عرضه کنیم؛ هم اثرگذاری بیشتر و هم مسیر بهتری برای خودمان داشته باشد. اندیشگاه آتی‌نگار را راه انداختیم. فکر می‌کنم در زمان خودش از نظر حجم کار و فناوری‌های مورد استفاده، پیشرو بود. شرکت پژوهشی با فهرست بیمه حدود پنجاه نفر، در مقیاس ایران بزرگ است. یک بار حساب کردیم بیش از دویست نفر حداقل یک ماه در آتی‌نگار بیمه داشته‌اند.

دکتر امیر ناظمی: پیشینه بچه‌ها متنوع بود و تعداد زیادی مهندسی خوانده بودند. از داده‌کاوی و متن‌کاوی استفاده کردیم. از اولین داده‌کاوی‌های ایران در اپراتورها، برای همراه اول، و در بانک‌ها، برای بانک صادرات، در آتی‌نگار انجام شد. صادرات اولین بانکی بود که روی کل داده‌هایش داده‌کاوی کرد. آتی‌نگار برایم فرصت خیلی خوبی بود: از یک طرف با دولتی‌ها ارتباط داشتم و می‌توانستم همدلانه بفهمم ساختار دولت چیست و تکنوکرات‌ها چه نقش مهمی در توسعه صنعتی و کشور دارند. از طرف دیگر، قرارداد با بنگاه‌ها امکان دیدن آن سوی میز را می‌داد؛ از بانک صادرات و خدمات انفورماتیک تا مپنا، بنگاه‌های کوچک و متوسط و کسانی که بعدها استارتاپ یا فرد شناخته‌شده شدند. می‌توانستم از دو زاویه مسئله را ببینم و انتخاب شرکت مشاوره، انتخاب بدی نبود.

دکتر مهدی محمدی: کمی رفت‌وبرگشتی صحبت کنیم. نسلی بودیم که خواسته یا ناخواسته، بخشی هوشمندانه و بخشی شانسی، وارد رشته‌ای شدیم که شاید اول درک زیادی از آن نداشتیم. از دوازده هم‌دوره ارشد، شاید سه، چهار نفر در مدیریت تکنولوژی و نوآوری ماندیم و بقیه به رشته کارشناسی یا مسیر دیگری رفتند. بعد خودخواسته در این مسیر غرق شدیم و هرکدام تجربه‌هایی گرفتیم. کارهای آتی‌نگار برای بخش خصوصی و دولت کمک کرد با فضا آشنا شوی. یادم است در مرکز صنایع نوین با مهندس هاشمی و دکتر نادری‌منش هم شروع کردید؛ از قدم‌های اولیه سیاست‌گذاری صنعتی و فناوری بود. هم‌زمان در مرکز آینده‌پژوهی دفاع و سازمان پژوهش‌های علمی و صنعتی هم جریان‌هایی وجود داشت. تو در برنامه‌ریزی سناریو و آینده‌نگاری فناوری با دفاع هم کارهای ماندگار کردی.

دکتر مهدی محمدی: نقش این نهادهای کانون تفکر را چطور می‌بینی که تفکر تازه را به بدنه حاکمیت می‌آوردند؟ خودم نقش چند جا را در اوایل دهه هشتاد پررنگ می‌دانم: دفتر همکاری‌های فناوری و مجموعه‌هایی مثل ایتان، پژوهشکده مطالعات توسعه فناوری در سازمان پژوهش‌ها با نقش دکتر حاج‌حسینی، مرکز آینده‌پژوهی دفاع که اولین مطالعات نظام نوآوری و آینده‌نگاری در آن انجام شد و مرکز صنایع نوین که بیشتر روی سیاست صنعتی و فناوری متمرکز بود.

دکتر امیر ناظمی: خوب است همان حرف قبلی، نقش تکنوکرات‌ها و افراد، را باز کنم. هیچ‌کدام الزاماً به واسطه مأموریت نهادی این کار را نمی‌کردند؛ به واسطه افرادی بود که در دوره‌ای مسئولیت یا امکان تعریف پروژه و مسیر داشتند. نمی‌توانم موضوع را به خود نهاد نسبت بدهم، چون می‌بینیم همان نهادها در ادامه دیگر آن نقش را ندارند. ترکیبشان با کانون‌های تفکر خصوصی مثل آتی‌نگار یا نهادی که خودت برای آینده و فناوری ایجاد کرده بودی، ترکیب خوبی بود، ولی همه یک جهت‌گیری نداشتند.

دکتر امیر ناظمی: مثلاً سازمان پژوهش‌های علمی و صنعتی و دکتر حاج‌حسینی نگاه آکادمیک‌تری داشتند. مؤسسه تحقیقات دفاعی نگاه دفاعی با کمترین ارتباط با بخش خصوصی داشت. مرکز صنایع نوین بیشترین ارتباط را با بخش خصوصی داشت و برای من امکان آشنایی با طیف وسیعی را فراهم کرد که بعداً بازیگران اصلی فناوری و مؤسسان اولین شرکت‌های فناوری پیشرفته شدند و هنوز هم از بزرگ‌ترین‌ها هستند؛ از سیناژن در زیست‌فناوری تا بازیگران فناوری اطلاعات و ارتباطات و حتی صنایع دریایی و هوایی.

دکتر امیر ناظمی: اولین پروژه‌های دولتی آتی‌نگار با مرکز صنایع نوین بود. الان که نگاه می‌کنم، اعتماد فردی در جایگاه معاون وزیر به چند جوان بیست‌وچند ساله، بدون خانواده سیاسی، شناخته‌شدگی یا جایگاه در حلقه قدرت، حتی بیشتر از قبل عجیب و شایسته تقدیر است. در نظام سیاسی، اقتصادی و اجتماعی ایران خیلی متداول نیست، ولی اعتماد کردند و پروژه دادند. البته راهبرد ما هم، مخصوصاً اول کار، کمترین هزینه بود. در یک پروژه، قیمت ما تقریباً یک‌دهم رقیب بود و این مزیت قیمتی برای نهادها جذاب می‌شد.

دکتر مهدی محمدی: برای همین همیشه هشتتان گرو نهتان بود! بیشتر حقوق می‌دادید تا سود کنید.

دکتر امیر ناظمی: واقعیت این است که از جایی خود مفاهیم و بازیگری آن‌قدر جذاب شد که نگاه اقتصادی عقب رفت. فقط این نبود؛ مشکل شرکت تحقیقاتی این است که پروژه‌ها ثبات ندارند و وقتی نیروی زیادی داری، مجبور می‌شوی با حداقل هزینه بپذیری تا بیمه و مالیاتشان را بدهی. از جایی محصولاتی داشتیم که می‌توانستند شرکت مستقل شوند و برایشان سرمایه‌گذار می‌خواستیم. محصولات داده‌کاوی و متن‌کاوی اولین بار ایجاد می‌شد. حتی با شرکت‌های بزرگ بانکی امروز، مثل خدمات انفورماتیک، برای خرید محصول و خرید آتی‌نگار جلسه داشتیم. نیروهای خوبمان را هم گاهی کارفرما یا مجموعه دیگری جذب می‌کرد؛ مثلاً توسن یکی از توسعه‌دهندگان کلیدی‌مان را جذب کرد. این مفاهیم در بازار آن موقع ایران عجیب بود.

دکتر مهدی محمدی: خیلی از چیزهایی که بعداً با عنوان استارتاپ شناختیم، همان موقع هم بود؛ شاید نه با این تعداد شرکت و کاربرد، ولی با ادبیات دیگری انجامشان می‌دادیم.

دکتر امیر ناظمی: کار کانون تفکر را هنوز خیلی مهم می‌دانم. از ضعف‌های جدی توسعه صنعتی ایران، نبود شرکت‌های مشاوره و کانون‌های تفکر بزرگ است. افسوس می‌خورم که بسیاری از شرکت‌های شکل‌گرفته، به خاطر اقتصاد یا انتخاب مسیر حرفه‌ای دیگری از سوی خود ما، از بین رفتند. جای خالی‌شان خیلی احساس می‌شود. آتی‌نگار امکان دیدن چالش خصوصی و هم‌زمان مشاوره به دولت را به من می‌داد.

دکتر امیر ناظمی: امکان خوب دیگر، پروژه خارجی بود. کسانی که می‌گویند تحریم نعمت است یا هزینه ندارد، احتمالاً هیچ درکی از فناوری ندارند و حتی درک اقتصادی‌شان ناقص است. فکر می‌کنند با چند درصد پول بیشتر معامله انجام می‌شود، ولی بدون ارتباط، فهم شما از جهان و تحولش عقب می‌افتد. پروژه‌های ما با دولت یا خصوصی، گاهی شریک خارجی داشت یا خودمان با شریک خارجی تعریف می‌کردیم. با یونیدو، اتحادیه اروپا و پروژه‌های افق ۲۰۲۰، که تو هم درگیر بودی، و مؤسسات بزرگ کار داشتیم. تحریم هنوز به این شدت نبود و خیلی یاد می‌گرفتیم. در دوره مرکز صنایع نوین هم یک دوره مینی MBA مدیریت فناوری پیشرفته با سوفیا آنتی‌پولیس فرانسه تعریف شد که خیلی آموختم. در دکتری هم دوره مشترک خارجی چیزهای زیادی یادم داد. شاید تجربه مشترکمان این باشد که بعد از گذراندن درس با استادان خارجی، در دولت احمدی‌نژاد دوره‌ها را بازبینی کردند و گفتند قابل قبول نیست؛ مجبور شدیم همان درس‌ها را دوباره با استادان ایرانی بگذرانیم. اتفاق خوبی نبود، ولی درس جالبی داشت: استادان ایرانی، با وجود بینش خوب درباره ایران و اینکه هنوز هم از آنها یاد می‌گیرم، با دانش جهان و استادان خارجی فاصله عجیبی داشتند. این برداشت شخصی من است؛ از تفاوت سطح و زاویه نگاه حیرت کردم و شکاف برایم آزاردهنده بود.

دکتر امیر ناظمی: همان‌جا یاد گرفتم توسعه فناوری در انزوا ممکن نیست؛ فناوری امر جهانی است و حضور در فضای جهانی می‌خواهد. استادان خارجی چنان زاویه‌های متفاوتی داشتند که می‌فهمیدیم بسیاری از بدیهیاتمان بدیهی نیست و بعضی باورهای مطلقمان اشتباه است. بعضی استادان داخلی هم مسئولیت داشتند و مفاهیم پایه فناوری را اشتباه می‌دانستند. یادم نمی‌رود معاون وقت وزیر اقتصاد که استادمان بود، درباره پتنت حرف زد و فهمیدیم ظاهراً حتی یک پتنت ندیده، چون فکر می‌کرد شرح پتنت منتشر نمی‌شود. با گسترش تحریم و از بین رفتن دوره‌های مشترک بعد از ۸۸، همان استادانی که فاصله‌شان را با دنیا دیده بودیم، معلم نسل بعد شدند و می‌توانستند پایه‌های اشتباه در ذهنشان بگذارند.

دکتر مهدی محمدی: بعد از ارشد وارد دکتری شدیم و هم‌زمان اتفاق‌هایی در اکوسیستم افتاد؛ ستاد نانو و زیست‌فناوری شکل گرفت و سند توسعه زیست‌فناوری نوشته شد که ما هم بخشی از آن بودیم. شاید نقطه‌ای که جامعه علمی را به فکر کردن درباره آینده علم و فناوری ایران پیوند داد، طرح تحول راهبردی علم و فناوری، حدود سال ۸۶، بود؛ پیش‌نیاز نقشه جامع علمی کشور. دکتر کبگانیان، معاون پژوهشی وزارت علوم، شروعش کردند. می‌دانم بخشی از طراحی، سناریونگاری و کارهای دیگر با شما بود و من هم بخش‌هایی را انجام می‌دادم. اعتماد به جوان‌ها بدون عقبه سیاسی یا خانوادگی، فقط بر اساس دانش، قدم مهم تکنوکرات‌ها بود. در کشور در حال توسعه، برخلاف کشور توسعه‌یافته که نهادها نقش دارند، افراد خیلی مهم‌اند. این تجربه را چطور می‌بینی؟

دکتر امیر ناظمی: قبل از طرح تحول، پامفا یا آینده‌نگاری ملی را انجام داده بودیم؛ دلفی دو مرحله‌ای با بیش از هزار خبره ایرانی در پنج حوزه فناوری پیشرفته، از جمله فناوری اطلاعات و ارتباطات، زیست‌فناوری، هوافضا و فناوری دریایی. حوزه‌های نانو، مواد پیشرفته و علوم شناختی هم بودند، ولی به پایان نرسیدند. برایم پروژه جذاب‌تری بود، چون ساختارش دموکراتیک بود؛ خبره‌ها، مفاهیم و راهبردها را جامعه می‌گفت. مثل آینه‌ای جلوی جامعه، صدا و تصویر خودش را برمی‌گرداندیم، در برابر نگاه بالا به پایین طرح تحول و نقشه جامع علمی.

دکتر امیر ناظمی: به خاطر پیشینه پامفا دعوت شدیم. دلفی هزارنفره با خبرگان بزرگ ایران توان اجرایی زیادی می‌خواست و بعدش به بازیگر این نوع پروژه‌ها تبدیل شدیم. هر شرکت شاید پروژه‌ای لازم دارد تا توانش را اثبات کند؛ پامفا اثبات توان ما بود. مدیران پروژه‌های ژاپن، انگلستان و آلمان و دیگران به ایران آمدند و از تجربه خارجی استفاده کردیم. حضور نماینده ژاپن حتی هدیه دولت ژاپن بود. الان چون به تحریم عادت کرده‌ایم و برای ذهنمان سقف ساخته، انگار از اتفاق عجیبی حرف می‌زنیم؛ در کشور عادی بدون تحریم، کار چند جوان بیست‌وچند یا سی‌ساله با این امکانات عجیب نیست و باید بیشتر هم باشد.

دکتر امیر ناظمی: در طرح تحول با نگاه غالب تفاوت داشتیم. خوب است از دکتر آریا الستی، رئیس وقت مرکز تحقیقات سیاست علمی، دکتر غلامعلی منتظر، معاون مرکز، و دکتر کبگانیان، عضو حقیقی شورای انقلاب فرهنگی، نام ببرم. آشنایی‌ام با مرکز و بعد هیئت‌علمی شدن از همین پروژه‌ها بود. روزی بعد از جلسه، دکتر الستی و دکتر منتظر پیشنهاد دادند درخواست هیئت‌علمی بده؛ با تو کار کرده‌ایم، نتیجه و کتاب‌هایت را دیده‌ایم و استقبال می‌کنیم. کتاب سناریونگاری‌مان در پروژه نفت هم سال ۸۷ جایزه کتاب ایران گرفته بود. اینها برای گروه کوچکی خوب بود و فرصت می‌ساخت.

دکتر امیر ناظمی: از نگاه انتقادی وارد طرح تحول شدیم و پیشنهاد اجرای پایین به بالا دادیم. فرصت ارائه در شورای انقلاب فرهنگی هم پیدا کردم. فضا برایمان خیلی ناآشنا بود؛ مثلاً درباره تجربه اسرائیل صحبت کردم و تذکر دادند در ادبیات دولتی باید بگویی فلسطین اشغالی. وقتی از رتبه‌بندی و پروژه‌های بین‌المللی می‌گفتیم، اولین نشانه‌های چیزی را که توهم توطئه می‌خواندم می‌دیدم؛ می‌گفتند شاید اینها منتشر می‌شود تا گولتان بزنند. معاون وقت وزیر دفاع که بعد در دوره احمدی‌نژاد معاون وزیر علوم شد، عیناً می‌گفت این مقاله‌ها برای گول زدن ساده‌لوحانی مثل شماست و اساساً ISI برای فریب ما ساخته شده است.

دکتر مهدی محمدی: متأسفانه گاهی بحث به پایه‌ای‌ترین مفاهیم توسعه برمی‌گردد؛ چیزهایی که همه دنیا قبول دارند، ولی اینجا زیر سؤال می‌رود. شبیه گروه‌هایی که هنوز می‌گویند زمین صاف است؛ بعضی هم داخل کشور همین نقش را دارند.

دکتر امیر ناظمی: بعد از ۸۸ مدتی از بعضی پروژه‌ها حذف شدیم؛ علت‌های مختلف داشت. در جلسه‌ای با حضور همان معاون وزیر، کسی درباره فریبنده بودن مقاله‌ها و پروژه‌هایی حرف زد که ابرها را می‌دزدند و زلزله می‌سازند و آمریکا علیه ایران انجام می‌دهد و ما باید سراغشان برویم. وقتی پرسیدند درست است، با طعنه گفتم هم زمین صاف است و هم این حرف‌ها درست است. آن معاون گفت خیلی احساس خودگالیله‌پنداری داری. بحث شد، قهر کردم و بیرون رفتم. پروژه‌هایمان حتی تمام نشد و با گذشت بیش از پانزده سال هنوز باز است. بعد دیگر حتی دعوت نمی‌شدیم. سعی کرده‌ام آنچه درست می‌دانم انجام بدهم، فارغ از هزینه‌اش، ولی ببین برای چه بدیهیاتی باید می‌جنگیدیم و هنوز هم باید بجنگیم.

دکتر امیر ناظمی: در سمت دولت، بعد از طرح تحول، مهم‌ترین سند همان نقشه جامع علمی بود. در کسب‌وکار هم اتفاق‌هایی داشتیم: برای همراه اول نقشه راه می‌نوشتیم؛ خدمات نسل سوم و اینترنت می‌آمد، سهم مکالمه کم می‌شد و خدمات ارزش افزوده رشد می‌کرد و معماری‌اش را انجام می‌دادیم. در نفت و گاز، پروژه‌های صادرات گاز، راهبرد پتروشیمی و شرکت ملی نفت را آتی‌نگار انجام می‌داد؛ هم برای دولتی‌ها و هم برخی شرکت‌های خصوصی. سه حوزه اصلی‌مان فناوری اطلاعات و ارتباطات، بانکداری و نفت و گاز بود. در مدیریت فناوری و نفت بیشتر با دولت و در بانکداری، با فعال شدن بانک‌های خصوصی، کمتر با دولت کار می‌کردیم.

دکتر مهدی محمدی: دهه هشتاد برایت با تجربه پژوهش، مشاوره و مشارکت در اسناد بخشی و ملی تمام می‌شود، دکتری می‌گیری و فضای اقتصاد دانش‌بنیان جدی‌تر می‌شود. قانون دانش‌بنیان تصویب و ابلاغ می‌شود و آیین‌نامه‌ها نوشته می‌شود. قبل از دولت روحانی و دکتر ستاری، از تجربه قانون دانش‌بنیان نکته‌ای هست؟

دکتر امیر ناظمی: همان‌جا دوگانه‌ای شکل گرفت و فاصله ما با دیدگاه دیگر زیاد شد. به میز تدوین دعوت نشده بودیم؛ آتی‌نگار کنار گذاشته شده بود. دیدگاه اصلی‌مان این بود که دولت نباید ممیزی کند؛ نباید برچسب دانش‌بنیان و غیردانش‌بنیان داشته باشیم. هنوز هم همین را می‌گویم و آن را منجر به مداخله دولت می‌دانستم. بین ۸۸ تا ۹۲ نقشمان کمتر شد و بیشتر پروژه خصوصی گرفتیم، هرچند پروژه‌های نفت، بانک و آمایش سرزمین داشتیم. در آمایش با استانداری‌هایی مثل مرکزی و همدان و خود سازمان برنامه، برای آموزش نیرو و توسعه مدل‌های برنامه‌ریزی و روش‌های تازه، قرارداد داشتیم. به خاطر تفاوت نگاه با دیدگاه غالب از این موضوع فاصله گرفتیم.

دکتر مهدی محمدی: دولت جدید آمد و من هم واقعاً نفهمیدم چه شد که یک‌دفعه از مرکز بررسی‌های استراتژیک سر درآوردی. کار دولتی در آن سطح و با آن آدم‌ها، کمی با شناختی که از تو داشتم فاصله داشت. چه شد وارد شدی و نقش آن دوره را در اکوسیستم چطور می‌بینی؟

دکتر امیر ناظمی: شرکت را داشتیم و بیشتر خصوصی کار می‌کردیم. برای سخنرانی آمایش یا پایان و سمینار پروژه‌های دولتی هم دعوت می‌شدم. انتخابات ۹۲ تمام شده بود که روزی شماره ناشناسی زنگ زد و گفتند از دفتر رئیس‌جمهوریم؛ فلان ساعت می‌توانید بیایید؟ تعجب کردم. حتی در آژانس محله که گرفته بودم تا پاستور بروم، فکر می‌کردم راننده حالا خیال می‌کند دولتی‌ام! این‌قدر برایم عجیب بود. وارد اتاق شدم و کسی آمد و خودش را محمد فاضلی معرفی کرد. حرف زدیم و فهمیدم چند ماه قبل همین‌طور به او هم زنگ زده‌اند و آمده؛ او هم خیلی چیزی نمی‌دانست.

دکتر امیر ناظمی: بعد آقای آشنا، رئیس مرکز بررسی‌ها، آمدند و گفتند گروهی از حوزه‌های مختلف انتخاب کرده‌ایم. هنوز تقسیم‌بندی‌شان را مدرن می‌دانم: اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، روابط خارجی، محیط‌زیست، فناوری و بهداشت و سلامت. تقریباً همه پژوهشگر و بدون سابقه دولتی بودیم. مثلاً محمد درویش در محیط‌زیست و مهدی آهویی، استاد روابط بین‌الملل دانشگاه تهران، همین‌طور آمده بودند. گفتند هفته‌ای یک جلسه داریم و موضوع‌های ارجاعی دفتر رئیس‌جمهور را از زاویه‌های مختلف بررسی می‌کنیم. اول فکر می‌کردم کار عادی است، ولی از همان جلسات اول با روحیه آقای آشنا برایم جذاب شد؛ مسئله الزاماً فناوری نبود و شاید کاملاً سیاسی بود، ولی از من وجه فناوری و از متخصص محیط‌زیست، وجه محیط‌زیستی را می‌خواستند. با آدم‌های باتجربه و مسیرهای شبیه خودم روبه‌رو می‌شدم. مثلاً فهمیدیم راهنمای ارزیابی اجتماعی شهرداری که شرکت ما استفاده می‌کرد، نوشته محمد فاضلی بوده است. در دوره شهرداری آقای قالیباف، شرکت‌ها پژوهشگر معرفی می‌کردند، آزمون می‌دادند و برای پروژه‌های اجتماعی درجه‌بندی می‌شدند. ما هم آن مجوز را داشتیم و از سوی دیگری با کار او مرتبط بودیم.

دکتر امیر ناظمی: گفتند هفته‌ای یک روز، ولی ارجاع‌ها بیشتر شد. مثلاً پیش از افتتاح رئیس‌جمهور باید جایی پروژه را ارزیابی می‌کرد تا اتفاق‌هایی شبیه مستعان نیفتد. مرکز بررسی‌ها کم‌کم این نقش را گرفت و در آن دوره کمتر چنین افتتاح‌هایی دیدیم، در حالی که قبل و بعد فراوان بوده که پروژه علمی نیست یا ادعایش قابل ارزیابی علمی نیست. زمان کار بیشتر می‌شد و از سوی دیگر اقتصاد کشور کوچک‌تر می‌شد. از دوره خاتمی که پژوهش را شروع کردیم، پروژه‌ها از نظر تعداد و ارزش کمتر شدند؛ تحقیق اولین چیزی است که بودجه‌اش حذف می‌شود. امروز اساساً پروژه‌هایی در آن مقیاس مالی تعریف نمی‌شود و بعضی دور از تصور است، ولی آن موقع رونق پژوهش وجود داشت.

دکتر امیر ناظمی: هیئت‌علمی هم شده بودم و قوانین سنتی بیمه و مالیات به ضرر شرکت تحقیقاتی بود؛ اصلاً این نوع شرکت را نمی‌پذیرفتند. مأمور بیمه یا مالیات، یادم نیست کدام، آمده بود. با گواهی عضویت انجمن مشاوران مدیریت باید نرخ دیگری حساب می‌شد، ولی گفت شما پژوهشی هستید و این برای مطالعاتی است. پرسیدیم فرقشان چیست؟ گفت من تعیین می‌کنم. سخت‌گیری، امکان کار را کم کرده بود. از طرف دیگر، کار مرکز برایم جدی‌تر و اثرگذارتر بود. می‌توانست بین دستگاه‌ها هماهنگی بسازد. فناوری با معاونت علمی تنها جلو نمی‌رود؛ باید نفت، ارتباطات، راه و همه بخش‌ها نگاه فناوری داشته باشند و آنجا امکان هماهنگ جلو بردن ایده را داشتم.

دکتر امیر ناظمی: تا جایی که به خاطرم هست، معاون علمی با فاصله از وزیران معرفی شد؛ شاید زمانش را اشتباه بگویم، ولی در ذهنم بیش از شش ماه پس از انتخابات است. آقای ستاری نگاه بازی داشتند و همکاری ممکن بود. در وزارتخانه‌های دیگر هم کسانی نگاه مشترک داشتند و به واسطه آتی‌نگار با تکنوکرات‌ها آشنا بودم و راحت کار می‌کردم. در کمتر از یک سال تقریباً تمام‌وقت مرکز شدم. محدودیت هم سنگین بود؛ پروژه خارجی و خصوصی را کنار گذاشتم. باور دارم حتی اگر غیررسمی در دولت باشی، نباید کار خصوصی داشته باشی، حتی به نام دیگران. آتی‌نگار را تعطیل کردیم.

دکتر مهدی محمدی: اگر دولت اول روحانی، یعنی نیمه اول دهه نود، را از منظر شکل‌گیری اکوسیستم استارتاپی و دیجیتال تحلیل کنی، عوامل اصلی چه بود؟ توسعه اینترنت و پهنای باند یک بخش بود، ولی حتماً عوامل دیگری هم بود که از جایگاه مطالعاتی تو بهتر دیده می‌شد.

دکتر امیر ناظمی: واقعیت این است که پهنای باند هم نبود. تا پایان ۹۴، نسل سوم همچنان حرام بود و نداشتیم. هنگام تحویل دولت به روحانی، تعداد درگاه‌های پهن‌باند سیصد هزار بود؛ ببین نفوذ چقدر کم بود. گروه کوچکی، معمولاً تحصیل‌کرده و فنی، از خانه اینترنت پهن‌باند داشتند و بقیه شاید در دانشگاه متصل می‌شدند. تا پایان ۹۴ و سال ۹۵ هم روی موبایل اینترنت نداشتیم. این واقعیت را باید در نظر گرفت.

دکتر امیر ناظمی: من برای توسعه پنج مرحله می‌دیدم و قبلاً هم درباره‌اش صحبت کرده‌ام. اول هویت‌سازی؛ چیزی به نام هویت اکوسیستم استارتاپی شکل بگیرد. بعضی هنوز نقد می‌کنند چرا رویداد زیاد بود و این گروه در اقتصاد از بقیه متمایز می‌شد؟ از همان موقع دنبال این بودم، چون به تفاوت رفتار و جلب همکاری دولت نیاز داشتیم و نمی‌خواستیم در بسته کلی صنعت قرار بگیرد. صنعت یک متولی داشت، اما اینجا دانشگاه، وزارت ارتباطات برای زیرساخت و معاونت علمی برای هماهنگی و دستگاه‌های دیگر درگیر بودند.

دکتر امیر ناظمی: گام دوم داستان موفقیت بود تا گروه‌های مختلف جذب شوند. فکر می‌کنم در یلدای سال‌های ۹۷ یا ۹۸ هم گفته‌ام و فیلمش هست. سوم نهادسازی: وی‌سی، شتاب‌دهنده، فضای کار اشتراکی، تأمین مالی جمعی و نهادهایی که برای توسعه لازم بود، ولی در کشور نبود. دو گام بعد تأمین مالی و بین‌المللی شدن بود. در دولت اول بیشتر انرژی برای هویت‌سازی و نمونه موفق می‌گذاشتیم تا حوزه خودش را اثبات کند. بدون اسنپ، تپسی، دیجی‌کالا و فیلیمو، این هویت و معنای حوزه شکل نمی‌گرفت و آدم‌های تازه حتی امکان مطالبه رسمی نداشتند.

دکتر امیر ناظمی: در مرکز بررسی‌ها بخش زیادی از انرژی‌ام صرف هماهنگی بازیگران می‌شد: شورای عالی علوم، تحقیقات و فناوری، صندوق نوآوری، معاونت علمی، دفتر همکاری‌ها و وزارت علوم، ساختارهای مستقل و متفاوتی بودند و رابطه بعضی روشن نبود. در وزارت ارتباطات هم نگاه مخابراتی غلبه داشت. کاربرد اینترنت و لایه خدمات و محتوا، که بعداً وارد ادبیات شد، نه در مأموریت و نه در توجه اصلی وزارتخانه بود. خودش را در بهترین حالت یک مرحله بعد از پست و تلگراف و تلفن می‌دید که حالا موبایل هم می‌دهد.

دکتر مهدی محمدی: از سال ۹۶ به بعد، اول پیشنهاد صندوق نوآوری و شکوفایی به تو می‌شود؛ حتی تا تحویل گرفتن هم می‌روی، ولی به دلایلی که اگر خواستی بگو، نمی‌روی. بعد تصمیم به فرصت مطالعاتی خارج می‌گیری، ولی برمی‌گردی و معاون وزیر و رئیس سازمان فناوری اطلاعات می‌شوی و با آقای جهرمی کار می‌کنی. این تقریباً دوره سریع‌ترین رشد زیرساخت ارتباطات، دسترسی و پهنای باند، و هم‌زمان رونق استارتاپ‌هاست. معاونت علمی و صندوق نوآوری فعال‌تر می‌شوند و وزارت ارتباطات هم حمایت از جریان دیجیتال تازه و ارتباطش با بخش سنتی‌تر، مثل نظام صنفی رایانه‌ای، را شروع می‌کند. مهم‌ترین مؤلفه‌های دولت دوم روحانی و تجربه خودت چه بود؟ خودم هم دوره کوتاهی کنارت بودم، ولی می‌خواهم از زبان تو بشنوم.

دکتر امیر ناظمی: باز هم طبیعی و حاصل اتفاق و تغییر ذهنیت بود. بعد از دولت اول و دیدن سنگ‌اندازی در توسعه، تصمیم گرفتم فرصت مطالعاتی بروم. به عنوان پژوهشگر مهمان دانشگاه وین پذیرفته شدم، اتاقم را هم گرفتم و قرار بود فردا پلاک فلزی اسمم را نصب کنند. از سال‌های قبل در پروژه‌ها با فردی از تیم آقای عالیخانی در دهه چهل آشنا شده بودم که الان حدود صد سال دارند، خدا حفظشان کند. می‌گفتند بعد از کودتای ۲۸ مرداد تصمیم گرفته‌اند به آمریکا بروند، درس بخوانند و بعد برگشته و در تیم وزارت اقتصاد کار کرده‌اند. زیاد با ایشان حرف می‌زدم و تجربه، نگاه و تحلیلش از ایران و دنیا برایم جذاب بود، ولی انگار غمی همراهش بود؛ حسرت فرصت کاری برای توسعه کشور.

دکتر امیر ناظمی: شب برگشتن از وین، روز قبلش با علی، همان فرد، صحبت کرده بودم. فکر کردم نمی‌خواهم وقتی به سن او رسیدم، این حسرت در چشمم باشد. پیش‌تر پیشنهاد ریاست سازمان شده و نپذیرفته بودم. آقای جهرمی را هم تا پیش از وزارت، با وجود کار در مرکز بررسی‌ها، ندیده بودم. سال آخر دولت اول معاون وزیر شدند و آن موقع انتخابات ۹۶ نزدیک بود. اما گزارش کار شرکت زیرساخت و آمار توسعه‌اش برایم چشمگیر بود؛ با اینکه آشنا نبودیم، کارنامه‌اش توسعه‌گرا و جذاب بود.

دکتر امیر ناظمی: باز هم روی موبایل تماس گرفتند و گفتند جهرمی هستم، وزیر ارتباطات، می‌خواهم با تیم ما کار کنی. رفتم و صحبت کردیم و اول عضو هیئت عامل شدم. وقتی می‌خواستم بروم، معاونت وزیر را پیشنهاد دادند و حدود دو ماه فکر کردم. دلیل اصلی شاید همین بود که حسرت نداشته باشم و وقتی به خودم نگاه می‌کنم بگویم کاری را که درست می‌دانستم انجام داده‌ام. حتی وقتی شانس کم بود و برای زندگی شخصی‌ام مزیتی نداشت یا شرایط سخت‌تری می‌ساخت. الان هم از انتخابم خوشحالم؛ با همه سختی‌های حین و بعدش، حسرت کاری نماند. اگر در جهان موازی این انتخاب را نکرده بودم، شاید الان از حسرت‌هایم می‌گفتم، ولی کاری را که می‌شد تا نهایت انجام دادم.

دکتر امیر ناظمی: درباره عوامل موفقیت، می‌دانم این حرف برایم هزینه دارد، ولی حمایت شخص رئیس‌جمهور را خیلی مهم می‌دانم. نمی‌دانم الزاماً خواست یا برنامه خودشان بود یا نه، اما بیش از حد متداول از همه بازیگران این اکوسیستم پشتیبانی کردند. دکتر ستاری فراتر از معاون علمی معمول قدرت مانور داشت و به او اعتماد می‌شد. وزیر ارتباطات هم فرصت بازیگری جدی داشت. یادم است آقای خاندوزی، که بعد وزیر اقتصاد دولت رئیسی شد، محاسبه کرده بود بیشترین جلسات شوراهای آقای روحانی به فناوری مربوط بوده و می‌گفت شما سوگیری رئیس‌جمهور هستید. روابط خارجی و فناوری دو محور تأکید ایشان بود.

دکتر امیر ناظمی: جلسه شخصی زیادی با ایشان نداشتم و بیشتر جلسات با حضور دیگران بود، ولی ادراکم این است که توجه ویژه داشتند و نمی‌شود نادیده گرفت؛ به‌خصوص در اختلاف چند وزارتخانه، دولت الکترونیک و پروژه‌های بین‌بخشی راه را ساده‌تر می‌کرد. در دولت دوم هیچ فیلترینگی بر مبنای شکایت سازمان دولتی انجام نشد. نمایندگان دولت در کمیته تعیین مصادیق یک رأی می‌دادند و مستقل رأی نمی‌دادند. شبکه‌ها و برنامه‌هایی که فیلتر شدند یا حکم قضایی داشتند یا اپراتور خودخواسته، بدون مجوز، این کار را می‌کرد؛ چون سهام اپراتورهای اصلی متعلق به نیروهای نظامی بود و کسی هم بازخواست نمی‌کرد. این هم از عجایب اداره ایران است. می‌دانم آقای روحانی امروز شاید محبوب نیست و حرفم سیاستمدارانه نباشد، ولی می‌خواهم در تحلیل صادق باشم.

دکتر امیر ناظمی: عامل دوم تکنوکرات‌ها بودند. چند روز پیش بخشی از مصاحبه آقای عالیخانی پیش از فوتشان را منتشر کردم که درباره دولت روحانی می‌گفت در میان دولت‌های پس از دهه چهل، اینجا تکنوکرات‌هایی می‌بینم که ایده دارند و می‌دانند چه می‌خواهند؛ قبلاً ندیده‌ام. سؤال من این بود که پس چرا در مجموع موفق نشدند؟ با تحلیل ایشان موافقم. کسانی مثل من، با یک تلفن و بدون عقبه سیاسی دعوت شدند؛ کاوه مدنی، محمد فاضلی و افراد زیادی که سابقه نهاد بین‌المللی، دانشگاهی یا بیرون دولت داشتند. الزاماً در دسته‌بندی سیاسی و شبکه ذی‌نفع متداول نبودند و از طبقه فرادست هم نمی‌آمدند. در خانواده من، حتی بستگان دورتر، کسی رئیس اداره هم نبوده است.

دکتر مهدی محمدی: برای من هم دقیقاً همین است؛ در کل فامیل حتی یک رئیس اداره نداریم!

دکتر امیر ناظمی: برای خیلی‌ها همین اتفاق افتاد. جلسه با متخصصی که به خاطر شبکه و جهت‌گیری سیاسی پست نگرفته بود، حس خوبی داشت؛ هم آموزش داشت و هم نگاهم به دولت و توسعه را تغییر داد. فهم امروز من از توسعه با قبل از دولت متفاوت است. این هم دلیلی است که از رفتنم ناراحت نیستم. تکنوکرات‌های جوانِ واردشده از بیرون یا ارتقایافته از پایین دولت، امکان گفتگو، همدلی و تعریف هدف و چشم‌انداز مشترک می‌ساختند. چنین فرصتی در حالت عادی الزاماً وجود ندارد.

دکتر امیر ناظمی: در سمت جامعه، نسل تازه فارغ‌التحصیلان هم‌زمان با رشد آمازون، نتفلیکس و مدل‌های موفق استارتاپی دنیا شکل گرفت. ایرانیان خلاق می‌پرسیدند چرا ما نداشته باشیم؟ سؤال درستی بود و نسل اول بازیگران پدید آمد. خیلی‌ها را از آتی‌نگار، پروژه یا کار مشترک می‌شناختم و پیش از دولت، پیوند و زبان مشترک داشتیم. مطالبه این گروه، تلاقی اقتصاد و اثر اجتماعی و زیرساخت فناوری بود و با بنگاه متداول فرق می‌کرد. این گروه بیش از همه امید داشت و فکر می‌کرد می‌تواند ایران را بسازد. خیلی‌ها برگشته بودند؛ دکتر بیرنگ حتماً از طرح بازگشت نخبگان خاطره دارد.

دکتر امیر ناظمی: در سفرهای نیویورک، آقای روحانی به‌جز معاون اقتصادی، دکتر ستاری را هم می‌برد. نشان می‌دهد فناوری و ارتباط بین‌المللی برایش نقطه هم‌پوشانی جدی بود. این به بازگشت کمک می‌کرد و بخشی از استارتاپ‌های دوره اول حاصل بازگشت تحصیل‌کرده‌های خارج بود. گروه دیگری هم همراه سرمایه خارجی، بینش تازه آوردند. شکل‌گیری و رشد سرآوا کمک بزرگی بود و نباید فعالیت سعید رحمانی را نادیده گرفت. اولین بار در مرکز بررسی‌ها دیدمش؛ طرح کارخانه نوآوری یا اینوویشن فکتوری را آورد. بار اولی که با دعوتش به کارخانه رفتم، چیزی جز سوله خاک‌گرفته نبود. نور کم و چاله زیاد بود و می‌ترسیدیم بیفتیم؛ جاهایی که امروز زیرزمین شده، تخته‌ای داشت که با قدم گذاشتن می‌شد سقوط کرد.

دکتر امیر ناظمی: بی‌تعارف، خودم هم فکر نمی‌کردم بتواند؛ خیال می‌کردم طرحی روی کاغذ است. چند ماه بعد پیشرفت دیدیم و دوباره چند ماه بعد پیشرفت بیشتر. کسانی با بینش ویژه بازیگری کردند؛ مثل رحمانی و [نام نامشخص] و کسانی که از نهاد مالی آمدند. صندوق فیروزه بعد از برجام توانست با پول نسبتاً کم، که بخش زیادی از ایرانیان خارج تأمین شده بود، صندوقی برای اکوسیستم راه بیندازد. رامین ربیعی و افراد این‌چنینی برایم محترم‌اند، چون پایه بخش‌های مهمی را گذاشتند.

دکتر مهدی محمدی: در سمت غیردولتی.

دکتر امیر ناظمی: دقیقاً. حتی بازیگران اقتصاد متداول که بعدتر وارد شدند، مثل آقای جلال‌پور که بیشتر فعال پسته می‌شناسیم، یا علی کلاهی و دیگران، قابل احترام و تقدیرند.

دکتر مهدی محمدی: جلال‌پور، رئیس وقت اتاق بازرگانی در دوران برجام؟

دکتر امیر ناظمی: بله. اینها اکوسیستم را ساختند. اگر بخواهیم از الگوی سه‌گانه دولت، دانشگاه و بخش خصوصی بگوییم، من روایت سمت دولت را داشتم؛ خوب است به بازیگران جامعه و خصوصی هم بپردازید.

دکتر مهدی محمدی: امیر جان، زمان برنامه را حداکثر یک ساعت‌وربع تا یک ساعت‌ونیم می‌بندیم.

دکتر امیر ناظمی: ببخش که پرحرفی کردم.

دکتر مهدی محمدی: ولی لازم است یک قسمت دیگر ادامه بدهیم. سعی کردم بیشتر سکوت کنم تا تو حرف بزنی. به‌ویژه سال‌های ۹۵ و ۹۶ به بعد که دوره اوج توسعه اقتصاد دانش‌بنیان و دیجیتال می‌دانم، جای گفتگوی بیشتری دارد. تعامل دولت، دانشگاه و صنعت خیلی روشن بود: دانشگاهیانی وارد دولت شدند، دولت میدان داد، سیاست و قانون و زیرساخت توسعه یافت و خصوصی هم اقبال نشان داد. به نقطه خوبی رسیدیم، ولی ادامه را در برنامه دیگر دقیق‌تر باز کنیم. نکته دیگری هست؟

دکتر امیر ناظمی: خیلی خوشحال شدم و ممنون از فرصت. عذر می‌خواهم که وقتی وارد بعضی موضوع‌ها می‌شدم، طول می‌دادم و فرصت چیزهای دیگر از دست می‌رفت. شاید می‌خواستم دقیق‌تر و عمیق‌تر بگویم و بعضی موارد نادیده ماند؛ امیدوارم فرصت دیگری درباره‌شان حرف بزنیم.

دکتر مهدی محمدی: اتفاقاً هدفمان جزئیات است و امروز چیزهایی گفتی که شاید کمتر جایی گفته‌ای یا فرصت نبوده است.

دکتر امیر ناظمی: خیلی‌هایش را نگفته بودم.

دکتر مهدی محمدی: بعضی را حتی خودم با بیست سال آشنایی و تعامل نمی‌دانستم و برایم جذاب بود. گواهی می‌دهم همیشه به عنوان فردی توسعه‌گرا با دغدغه ملی نقش بازی کرده‌ای و از منافع شخصی گذشته‌ای. امیدوارم در توسعه کشور، چه پژوهشگر و چه سیاست‌گذار، همچنان نقش داشته باشی و سالم و سربلند بمانی. خیلی خوشحال شدم.

دکتر امیر ناظمی: من هم خوشحال شدم و ممنون از لطفت. امیدوارم برنامه خوبی باشد و دست‌کم مواد اولیه‌ای برای پژوهشگری فراهم کند که عوامل بومی را می‌خواهد ببیند و دسته‌بندی کند. ممنونم.

دکتر مهدی محمدی: ممنون از همراهی شما در این قسمت تاریخ شفاهی. تا گفتگوی بعدی شما را به خدای بزرگ می‌سپارم. خداحافظ.

نظرات

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

درباره این قسمت: