تاریخ شفاهی: اپیزود پنجم

روایت مهندس صفاری‌نیا

گفتگوی دکتر مهدی محمدی، رئیس انجمن مدیریت فناوری و نوآوری ایران و عضو هیئت‌ علمی دانشگاه تهران، با مهندس مهدی صفاری‌نیا، رئیس پارک فناوری پردیس و موسس فن‌بازار ملی ایران، ذیل پروژه تاریخ شفاهی اکوسیستم نوآوری و دانش‌بنیان ایران.

معرفی

پروژه تاریخ شفاهی اکوسیستم نوآوری و دانش‌بنیان ایران به میزبانی دکتر مهدی محمدی و به تهیه‌کنندگی صابر خسروی در استودیوی تصویر ویکست تولید می‌شود. در هر اپیزود از این پروژه، دکتر مهدی محمدی میزبان یکی از بازیگران، بنیان‌گذاران، افراد موثر، سیاست‌گذاران یا مدیران فعال در اکوسیستم است و در گفتگو با مهمان، تاریخ اکوسیستم را از منظر ایشان مرور می‌کند.

این برنامه علاوه بر نسخه صوتی بر روی آپارات و همچنین یوتیوب قابل دسترسی است. پروژه تاریخ شفاهی اکوسیستم نوآوری و دانش‌بنیان ایران ذیل مجموعه فیوچر تهیه و تولید می‌شود.

ویدئو
پادکست
متن گفتگو

دکتر مهدی محمدی: سلام، من مهدی محمدی هستم. اینجا فیوچر آو ایران است و در ادامه سلسله‌گفتگوهای تاریخ شفاهی اکوسیستم نوآوری و دانش‌بنیان ایران، امروز در خدمت یکی از افراد کلیدی دو دهه گذشته، آقای مهدی صفاری‌نیا، رئیس پارک فناوری پردیس هستیم. امیدوارم این گفتگو جنبه‌هایی از شکل‌گیری و رشد این سیلیکون‌ولی ایرانی را روشن کند. سلام، خیلی لطف کردید تشریف آوردید. هدفمان مرور این دو دهه‌ای است که به‌ویژه بر پارک پردیس گذشته، ولی قبل از ورود به پارک، کمی از خودتان بگویید؛ چه خواندید، از کجا شروع کردید و چه شد وارد حوزه علم و فناوری شدید؟ بعد سراغ داستان پارک برویم.

مهندس مهدی صفاری‌نیا: سلام عرض می‌کنم و به شما و همکارانی که این کار را شروع کرده‌اند خدا قوت می‌گویم. متولد ۱۳۵۲ در قم هستم. سال ۷۱ وارد رشته مهندسی متالورژی دانشگاه شریف شدم و سال ۷۶ فارغ‌التحصیل شدم. دو سال سربازی را به صورت امریه در خود دانشگاه بودم و هم‌زمان به صورت پاره‌وقت در معاونت پژوهشی دفتر همکاری‌های فناوری کار می‌کردم. سربازی که تمام شد، تمام‌وقت شدم.

دکتر مهدی محمدی: حدود سال ۷۷؟

مهندس مهدی صفاری‌نیا: بله. تا سال ۸۴ در دفتر بودم. از ۸۴ که شخصیت حقوقی پارک فناوری پردیس شکل گرفت، به پارک منتقل شدم. قبلش تقریباً هشت سال در دفتر همکاری‌های فناوری بودم و کارهای مختلفی، از آموزش و اطلاع‌رسانی تا دبیری جلسات همفکری و تحلیلی، انجام می‌دادم. کم‌کم موضوع ایجاد فضایی در تهران برای استقرار مؤسسات و شرکت‌هایی که دفتر به شکل‌گیری‌شان کمک کرده بود، مطرح شد و مقدمه تأسیس پارک شد.

مهندس مهدی صفاری‌نیا: مدیران دفتر فضایی در غرب تهران شناسایی کرده بودند و برای گرفتنش به مهندس کازرونی در سازمان ملی زمین و مسکن مراجعه کردند. ارزیابی ایشان این بود که کار نیاز به توسعه دارد و با آن فضا تمام نمی‌شود. پیشنهاد دادند سایت بزرگ‌تری انتخاب شود و در هشتگرد، پرند و پردیس، سه نقطه شناسایی کردند. سال ۷۹ با مدیران مرکز و ایشان به پردیس آمدیم. همه با زمینی که پیش‌بینی کرده بودند مخالفت کردند؛ گفتند چه کسی تا این بیابان می‌آید؟ خیلی دور بود و اتوبان هم نداشت. ولی به اعتبار ایشان، مهندس سجادی پروژه را جلو بردند و اطمینان دادند بار مالی و اجرایی روی دفتر فناوری ایجاد نمی‌کند. این مقدمه شکل‌گیری پارک شد.

دکتر مهدی محمدی: تا جایی که تاریخچه دفتر را می‌دانم، در دهه هفتاد بیشتر انتقال تکنولوژی و پروژه‌های خاص را جلو می‌برد و از شکل‌گیری و رشد شرکت‌هایی حمایت می‌کرد. پس داستان از اینجا شروع شد که شرکت‌های حمایت‌شده فضای فیزیکی می‌خواستند؟

مهندس مهدی صفاری‌نیا: دقیقاً. اما در جلسات معاونت پژوهشی مرکز که گفتم، افرادی مثل آقای کازرونی، آقای صدیق، آقای بهزاد سلطانی، آقای سجادی و دیگران بودند و مباحث توسعه تکنولوژی مطرح می‌شد. آنجا با نقش پارک‌های فناوری آشنا شده بودیم. از طریق آقای کازرونی با پارک تحقیقاتی اصفهان هم آشنا شدیم که آن موقع عمدتاً ساختمانی در قالب مرکز رشد در خود اصفهان داشتند. پس هم‌زمان با خرید زمین از وزارت راه و شهرسازی یا شرکت عمران شهر جدید پردیس، با همان پیش‌زمینه، مفهوم پارک فناوری را مطرح کردیم. دکتر بهزاد سلطانی مأمور مطالعه مفهومی پارک شدند.

دکتر مهدی محمدی: ایشان در وزارت علوم مسئولیت داشتند؟

مهندس مهدی صفاری‌نیا: فکر می‌کنم آن موقع در شهرک علمی و تحقیقاتی، مدیر برنامه‌ریزی بودند. دوستان شهرک کمک کردند، مشخصاً خود آقای سلطانی؛ البته فردی، نه سازمانی. مهندس کازرونی هم برای پژوهشکده‌ای در معماری و شهرسازی، به نام پژوهشکده توسعه کالبدی، از وزارت علوم مجوز گرفته بودند. تعدادی از بازنشستگان وزارت راه و شهرسازی بودند؛ مثل مهندس هاشمی که معاون معماری و شهرسازی بودند و مجله معمار را داشتند، و مهندس طباطبایی که مدیر اجرایی و زمانی هم در وزارتخانه بودند. می‌خواستند تجربه‌شان را در قالب پژوهشکده به بخش خصوصی بیاورند. برای معماری، شهرسازی و مفاهیم اجرایی، طرف قرارداد آن پژوهشکده شدیم و بخش مطالعات را هم آقای سلطانی انجام دادند.

دکتر مهدی محمدی: ولی اجرا افتاد گردن شما؟

مهندس مهدی صفاری‌نیا: راهبری با مهندس کازرونی بود و شورای سیاست‌گذاری داشتیم. ما کارشناس بودیم و من دبیر جلسات و پیگیر مصوبات بودم. کارهایی که باید در دفتر فناوری انجام می‌شد، مثل مکاتبات با سربرگ دفتر یا جلساتی که با انجمن‌ها شروع کردیم، با من بود. کم‌کم حجم کار در دفتر بیشتر و در پژوهشکده کمتر شد.

دکتر مهدی محمدی: در دو، سه سال کل کارها سمت شما آمد. هسته اولیه داخل دفتر چه کسانی بودند؟

مهندس مهدی صفاری‌نیا: از نظر مدیریتی، آقای صابر میرزایی و مهندس کازرونی بودند و مهندس سجادی هم برای بعضی جلسات وقت می‌گذاشتند. من بودم و بعد، تقدم و تأخرش یادم نیست، مهندس خالقیان و آقای بیرنگ از مرکز صنایع نوین اضافه شدند. تقریباً دو، سه نفر بودیم و آقایی به نام آقای آقایی هم کمک می‌کردند.

دکتر مهدی محمدی: چطور ساختار مستقل، هیئت‌امنا و ردیف بودجه پیدا کرد؟ اول راه‌اندازی را چه کسی پول داد؟

مهندس مهدی صفاری‌نیا: در قالب پروژه جلو بردیم. پیش‌پرداخت قسط زمین را دفتر فناوری داد، چون زمین را قسطی خریدیم. بیست هکتار خریدیم و قرار بود اگر تا شش ماه درخواست بدهیم، بیست هکتار دوم را هم با همان قیمت بگیریم. در شش ماه اول عملاً پیشرفتی نکردیم. مدیران مالی دفتر به این جمع‌بندی رسیدند زمین را از بیست به ده هکتار کم کنند. مقاومت کردیم و آقای کازرونی هم کمک کردند؛ بعد یادشان رفت و بیست هکتار ماند! ولی فرصت بیست هکتار دوم با آن قیمت پایین از دست رفت. غیر از پیش‌پرداخت هم دفتر عملاً پولی نداشت بدهد.

دکتر مهدی محمدی: چقدر گذاشته بود؟

مهندس مهدی صفاری‌نیا: الان یادم نیست؛ جمعاً حدود [مبلغ نامشخص] میلیون تومان در یکی، دو سال، نه یک‌باره. با هدایت خوب آقای کازرونی، طرح شهرسازی آماده شد. نمونه قرارداد واگذاری شهرهای جدید را گرفتیم و تغییر دادیم تا قرارداد واگذاری زمین پارک شود. مطالعات آقای سلطانی هم آماده بود و مشاور فضاهای ستادی و مرکزی را دیده بود؛ تقریباً همین چیزی که الان داریم. سریع فراخوان واگذاری دادیم؛ باید زمین می‌فروختیم تا اقساط زمین پرداخت شود. از طریق آقای کازرونی با شرکت سرمایه‌گذاری مسکن پردیس مذاکره شد تا با شرایط بهتری پیمانکار خاک‌برداری شود. عملاً با واگذاری‌ها منابع کار را تأمین کردیم و چند واگذاری سریع انجام شد.

دکتر مهدی محمدی: اولین شرکت‌هایی که آمدند چه کسانی بودند؟

مهندس مهدی صفاری‌نیا: شاید بیش از نود درصدشان الان نیستند. اول فکر می‌کردند می‌شود زمین خرید و نگه داشت، ولی دیدند یا باید کار کنند یا پس می‌گیریم. از اول این رفتار فعال را داشتیم. از اولین‌ها، شرکت [نام شرکت نامشخص] ایران که در اتوماسیون و صنایع مکانیکی کار می‌کند و شرکت گستران صنایع نوین پارس که در توربین گاز کار می‌کند، باقی مانده‌اند، به‌اضافه تعداد کمی دیگر. عمدتاً باور نداشتند باید در بیابان سرمایه‌گذاری کنند و قراردادها یکی‌یکی فسخ شد.

دکتر مهدی محمدی: ساختار رسمی پارک، هیئت‌امنا و ردیف بودجه از چه زمانی شکل گرفت؟

مهندس مهدی صفاری‌نیا: یکی، دو سال اول سخت جلو رفتیم. سال ۸۰ قرارداد زمین را بستیم. سال ۸۱ با پیگیری آقای کازرونی و نماینده وقت تبریز که فوت کرده‌اند و اسمشان یادم نیست، زمانی معاون وزیر کشور بودند، پیش دکتر فرشباف، رئیس سازمان برنامه استان تهران، رفتیم. از منابع استان، در دو سال یک میلیارد و صد میلیون تومان تخصیص گرفتیم و ساختمان مرکزی را شروع کردیم. دو سال بعد هم مرکز صنایع نوین که آن موقع مهندس هاشمی بودند، کمک مالی کرد و بخشی از هزینه‌های عمرانی و راه‌سازی را پوشش دادیم. کمک ایشان واقعاً مؤثر بود.

مهندس مهدی صفاری‌نیا: دیدیم دیگر نمی‌شود این‌طور ادامه داد و برای گرفتن منابع سراغ سازمان برنامه رفتیم. آقای صدیق، مدیرکل دفتر پژوهشی، گفتند تشکیلات ندارید؛ پول را به کجا بدهم؟ به دکتر عارف، معاون اول، متوسل شدیم. دو، سه جلسه خدمتشان رفتیم و واقعاً حمایت کردند تا سازمان برنامه کمک کند. آقای صدیق گفتند باید از وزارت علوم مجوز بگیرید. با تأکید دکتر عارف، شورای گسترش مصوبه را داد و مجموعه پارک زیرمجموعه نهاد ریاست‌جمهوری شکل گرفت. رئیس دفتر فناوری و رئیس دانشگاه شریف هم عضو هیئت‌امنا بودند.

مهندس مهدی صفاری‌نیا: اوایل واقعاً هیچ پولی نداشتیم؛ الان خیلی بهتر است. مثلاً مهندس کازرونی با مدیر برق منطقه تهران، آقای جنتیان، آشنا بودند. جلسه گذاشتیم و خودشان راهکار دادند که چون دانشگاه شریف شریک شماست، از طریق دانشگاه تأمین برق بخواهید؛ چون آموزشی و پژوهشی است، می‌توانم با این استناد کمک کنم. دکتر سهراب‌پور خیلی کمک کردند؛ از طریق ایشان مکاتبه کردیم و خود برق منطقه‌ای برای زیرساخت برق پارک سرمایه‌گذاری کرد، نه ما. کم‌کم این‌طور جلو رفت.

دکتر مهدی محمدی: یعنی با این برداشت که شاید شعبه‌ای از دانشگاه شریف است؟

مهندس مهدی صفاری‌نیا: از اول دیدگاه دانشگاه این بود که پارک دانشگاه شریف است. رئیس دانشگاه الان هم عضو هیئت‌امنای ماست. مجوز را گرفتیم و سازمان برنامه، فکر می‌کنم سال ۸۴، اولین ردیف بودجه را با دویست میلیون تومان گذاشت. تشکیلات و ردیف بودجه گرفتیم، ولی هیئت‌امنا تا حدود سه سال بعد و شکل‌گیری معاونت علمی تشکیل نشد. در دوران خانم دکتر سلطان‌خواه، بعد از دکتر واعظ‌زاده، اولین جلسه را گذاشتیم؛ اواخر دهه هشتاد، با اینکه مجوز از سال ۸۴ بود.

دکتر مهدی محمدی: خودت اولین حکم را چه سالی گرفتی؟

مهندس مهدی صفاری‌نیا: سال ۸۴، از دکتر عارف، به استناد همان مصوبه.

دکتر مهدی محمدی: تقریباً سی‌وسه ساله بودی؟ پارک پردیس پیرت کرد!

مهندس مهدی صفاری‌نیا: متولد ۵۲ هستم؛ حدود سی‌ودو، سی‌وسه سالگی.

دکتر مهدی محمدی: پس عملاً تا ۸۸، ۸۹ که خانم سلطان‌خواه آمدند، هیئت‌امنا نداشتید؟

مهندس مهدی صفاری‌نیا: نداشتیم. با ذی‌حسابی دفتر فناوری هزینه می‌کردیم و بعد از شکل‌گیری معاونت علمی هم ادامه داشت. در اولین جلسه هیئت‌امنا آیین‌نامه مالی و معاملاتی را تصویب کردیم و توانستیم ساختار تشکیلاتی مستقل را فعال کنیم. قبلش پروژه‌ای در دفتر فناوری بودیم.

مهندس مهدی صفاری‌نیا: با منابع سازمان برنامه استان تهران، تا سال ۸۵ بخشی از ساختمان مرکزی ساخته شد، ولی در و پنجره نداشت. پاییز ۸۵ تصمیم گرفتیم از دفتر فناوری به پردیس برویم و گفتیم اگر نرویم نمی‌شود. زمستان خیلی سردی بود. هفت، هشت، ده نفر بودیم. یک ماه در اتاق کارگاهی ماندیم و بعد به ساختمان رفتیم، ولی تا فروردین هنوز در و پنجره نداشت و پلاستیک زده بودیم. تأسیسات گرمایشی هم نبود؛ کپسول گاز خریدیم و بچه‌ها به شکلی گرما فراهم کردند. حدود اردیبهشت، در و پنجره و تأسیسات نصب شد.

دکتر مهدی محمدی: واقعاً از نقطه صفر کلوین و بدون منابع شروع کردید. هر بار داستانش را می‌شنوم، می‌بینم کار عجیبی و سختی بوده، به‌خصوص وقتی هنوز کسی خیلی به این چیزها نپرداخته بود؛ معاونت علمی و حتی نقشه جامع علمی کشور هم نبود.

مهندس مهدی صفاری‌نیا: فقط برنامه چهارم بود. سال ۸۴، با پیگیری دکتر صدیق و کمی کمک ما، بندی برای پارک‌ها آمد.

دکتر مهدی محمدی: پس بخشی از حمایت‌ها به خاطر همان بند برنامه چهارم بود؟

مهندس مهدی صفاری‌نیا: بله، ولی چون آیین‌نامه‌اش باید مصوب دولت می‌شد، عملاً اواخر دهه هشتاد مزایای قانونی آن بند جاری شد. خودمان پیشتاز پیگیری بودیم؛ مالیات زیر بار معافیت نمی‌رفت، با استانداری و اداره امور اقتصادی استان تهران صورت‌جلسه می‌کردیم و شهرداری هم زیر بار نمی‌رفت. شهرداری پردیس صدور پروانه با عوارض صفر را قبول نمی‌کرد. به وزارت کشور رفتیم و آنجا هم نپذیرفتند. دست‌به‌دامن معاونت حقوقی ریاست‌جمهوری شدیم و با حدود دو سال پیگیری، به شهرداری ابلاغ کردند همکاری کند. اینها تقریباً در سال‌های ۸۷ و ۸۸ تا ۹۰ بود.

دکتر مهدی محمدی: پس هنوز قانون دانش‌بنیان هم نبود و احتمالاً در دهه هشتاد تمایل شرکت‌ها به حضور زیاد نبود و زمین خالی هم زیاد داشتید؟

مهندس مهدی صفاری‌نیا: بله. سال ۸۰ بیست هکتار اول را خریدیم. سال ۸۲ که کمی کار راه افتاد، امیدوار شدیم و سراغ زمین کناری رفتیم؛ همان که می‌توانستیم تا شش ماه با قیمت قبلی بگیریم. شرکت عمران گفت دیگر آن خبرها نیست. با پیگیری و دستور آقای سعیدی‌کیا، بیست هکتار دوم را سال ۸۴، با قیمتی تقریباً هفت برابر سال ۸۰ و البته قسطی خریدیم. هر بار می‌جنگیدیم تا قطعه‌ای بخریم؛ نه اینکه رایگان بدهند، باید پولش را هم می‌دادیم. بعد از فاز اول و دوم، سال ۹۲ دوباره قطعه‌ای خریدیم، باز با پیگیری زیاد.

دکتر مهدی محمدی: قبل از حضور دکتر ستاری بود یا هم‌زمان؟

مهندس مهدی صفاری‌نیا: فکر می‌کنم هم‌زمان بود. بخش بعدی را هم سال ۱۴۰۰، ۱۴۰۱ خریدیم که بزرگ بود. از اول، با راهنمایی مهندس [نام نامشخص] که آن موقع عضو هیئت‌امنای دانشگاه هم بودند، سراغ زمین‌های اطراف رفتیم. همان سال اول بازدید کردند و گفتند قبل از آباد شدن اینجا، زمین‌های اطراف را شناسایی و خریداری کنید، وگرنه دیگر نمی‌توانید.

مهندس مهدی صفاری‌نیا: از سال ۸۱، شرکت جهاد استقلال وزارت کشاورزی را مشاور گرفتیم تا اراضی اطراف را شناسایی کند. اراضی ملی را مشخص کردیم و پرونده در کمیسیون ماده ۳۲ استان تهران و بعد کمیسیون مستندسازی حقوقی ایجاد کردیم. پانزده، شانزده سال طول کشید تا سال‌های ۹۸ و ۹۹، با پیگیری زیاد دکتر ستاری و آقای حجتی، سند اراضی به نام دولت شد. سیصد هکتار را به ما دادند و هفتصد هکتار دیگر را هنوز نداده‌اند. الان هم پیگیری می‌کنیم دویست هکتار دیگر بگیریم.

دکتر مهدی محمدی: به برنامه توسعه اراضی جدید هم می‌رسیم، چون فکر می‌کنم نگاهتان فقط استقرار شرکت نیست و توسعه مسکونی هم دارید. ولی نقاط کلیدی توسعه پارک در دهه هشتاد چه بود؟

مهندس مهدی صفاری‌نیا: سه نقطه کلیدی داشتیم. اول ایجاد و استقرار فیزیکی و تشکیلاتی خود پارک بود؛ زمین مشخص و تشکیلات شکل گرفت. دوم برنامه محتوایی بود. در دفتر فناوری با آقای حقی ملکی‌فرد خیلی در ارتباط بودم؛ همان کارهای آموزشی و جلسات زیادی که داشتیم.

دکتر مهدی محمدی: اندیشکده آصف در آن زمان؟

مهندس مهدی صفاری‌نیا: بله. سال ۸۰ که از کار مطلع شدند، جلسه‌ای به دفتر آمدند و پیشنهاد دادند افتتاح کار با موضوعی به نام فن‌بازار باشد. کمی توضیح دادند و گفتند این کارکرد را روی پارک بگذارید. ایده را گرفتیم و یکی از بچه‌ها مطالعه کرد. نمونه‌های اروپا، هند و چین را بررسی کردیم؛ مثل APCTT در هند و نمونه چینی. عملاً از سال ۸۱ عملیات فن‌بازار و تجاری‌سازی را شروع کردیم. خودش نقطه عطف بود و ادامه پیدا کرد تا جایگاهش را در نقشه جامع علمی کشور تثبیت کردیم و بعد پیگیری آن به معاونت علمی و خود ما ابلاغ شد.

مهندس مهدی صفاری‌نیا: موضوع بعدی صندوق‌های پژوهش و فناوری بود. سال ۸۴ مدارک درخواست مجوز را گذاشتیم، ولی سه سال طول کشید، چون همکاری نمی‌کردند. اوایل بعضی دستگاه‌ها و وزارتخانه‌ها پارک را رقیب خودشان می‌دیدند. در وزارت علوم و جاهای دیگر مخالف زیاد داشتیم. سال ۸۷ مجوز صندوق توسعه فناوری‌های نوین را گرفتیم.

دکتر مهدی محمدی: صندوق نوین هم جزو سه، چهار صندوق اول بود؟

مهندس مهدی صفاری‌نیا: اولی نبود. اصفهان، یزد و صندوق تحقیق و توسعه بودند؛ ما چهارم یا پنجم بودیم. پس نقاط عطف دهه هشتاد، شکل‌گیری خود پارک و تشکیلات، فن‌بازار و صندوق توسعه فناوری‌های نوین بود.

دکتر مهدی محمدی: تا آخر دهه هشتاد حدوداً چند شرکت مستقر بودند؟

مهندس مهدی صفاری‌نیا: اولین شرکت سال ۸۵ مستقر شد. تا پایان دهه شاید ده، دوازده شرکت، بیشتر نبود.

دکتر مهدی محمدی: پس با تصویب قانون دانش‌بنیان و بعد تغییر معاونت علمی و حضور دکتر ستاری و توسعه اکوسیستم، تمایل به حضور بیشتر شد؟

مهندس مهدی صفاری‌نیا: زیرساخت هم کامل نبود، چون منابع نداشتیم؛ شبکه آب، فاضلاب و بقیه را به سختی جلو می‌بردیم.

دکتر مهدی محمدی: در منابع دهه نود چه اتفاقی افتاد که کم‌کم این کارها انجام شد؟

مهندس مهدی صفاری‌نیا: اتفاق خاصی نیفتاد. بیش از ده سال طول کشید تا زیرساخت فاز اول آماده شود. اما فاز دوم را سال ۹۲ که شروع کردیم، تجربه فاز اول را داشتیم و حدود پنج سال طول کشید. سرعت بالا رفت؛ هم تجربه داشتیم و هم اقتصاد توسعه پارک متکی به خودش بود. از سازمان برنامه فقط ردیف جاری و حقوق و دستمزد بچه‌ها را گرفتیم و فکر می‌کنم دو طرح تملک. با طرح تملک فقط ساختمان مرکزی شماره یک را ساختیم. ساختمان شماره دو، مرکز رشد، و شماره سه، خدماتی، را با منابع خودمان ساختیم و دیگر سازمان برنامه پول نداد.

دکتر مهدی محمدی: حمایت معاونت و درآمد خودتان؟

مهندس مهدی صفاری‌نیا: درآمدمان عمدتاً از واگذاری زمین بود.

دکتر مهدی محمدی: نسبت به بقیه پارک‌ها مزیت داشتید که می‌توانستید زمین بفروشید.

مهندس مهدی صفاری‌نیا: بله، ولی محدودیت گذاشته بودیم و خریدار نمی‌توانست بفروشد. سخت‌گیری می‌کردیم و اگر تعهداتش را انجام نمی‌داد، با توافق قرارداد را فسخ می‌کردیم و زمین را به قیمت روز به مجموعه جدید می‌دادیم. اقتصاد توسعه پارک متکی به خودش جلو رفت، نه پول دولت.

دکتر مهدی محمدی: خانم سلطان‌خواه، قانون دانش‌بنیان و تشکیل هیئت‌امنا برای هویت و ساختار پارک مهم بود. بعد از سال ۹۲ و حضور دکتر ستاری چه اتفاقی افتاد؟

مهندس مهدی صفاری‌نیا: دکتر ستاری آدم توسعه‌ای بود و مجموعه ما را باور داشت. در چند مقطع مهم تزریق مالی خوبی کردند. مثلاً ساختمان مرکز رشد و فضای استیجاری را با کمک ایشان ساختیم. یکی، دو تزریق مالی از سال ۹۲ به بعد باعث شد زیرساخت کامل شود. هم‌زمان شرکت‌ها مستقر شدند و مزایای قانونی و معافیت‌ها را هم توانسته بودیم پیاده کنیم. خودمان مسلط‌تر شده بودیم و صندوقمان بعد از پنج، شش سال کار، ولو محدود، تسهیلات می‌داد.

دکتر مهدی محمدی: پس بازوی تأمین مالی، زیرساخت آماده‌تر، حمایت ستادی و تسلط مدیریتی تیم که این مدت تجربه و آزمون‌وخطا کرده بود، همه نقش داشتند.

مهندس مهدی صفاری‌نیا: بله. از نظر محتوایی هم فن‌بازار یک دهه کار کرده بود. تقریباً ده، دوازده نشست تبادل فناوری با حضور خارجی‌ها برگزار کردیم، سایت خوبی ساختیم و جشنواره‌های زیادی داشتیم. تا سال‌های ۹۱ و ۹۲، مهم‌ترین پروژه‌مان فن‌بازار بود و بعد دو برنامه محتوایی تازه رونمایی کردیم.

مهندس مهدی صفاری‌نیا: از دل فن‌بازار، پیشنهاد جشنواره فناوری کشورهای اسلامی درآمد. آن موقع دکتر علی‌اکبر صالحی معاون علمی سازمان همکاری اسلامی بودند. باز از طریق دکتر سهراب‌پور، وقتی به ایران آمدند، جلسه گذاشتیم و گفتیم می‌خواهیم برنامه‌ای در قالب کشورهای اسلامی ایجاد کنیم. استقبال کردند و گفتند باید از طریق دولت پیشنهاد بدهید. در کمیسیون فرهنگی دولت تصویب شد، ولی نظر آقای احمدی‌نژاد این بود که به شورای انقلاب فرهنگی برود. آنجا جشنواره به جایزه تبدیل شد و جایزه مصطفی شکل گرفت که سال ۹۱ مصوب شورای انقلاب فرهنگی شد. این یکی از برنامه‌های ابتدای دهه نود بود.

مهندس مهدی صفاری‌نیا: دوم اینکه مهندس سجادی به روسیه رفتند و پیشنهاد نمایشگاه فناوری پیشرفته روسیه را دادند و گفتند فن‌بازار برگزارش کند. اولین دوره را در کانون پرورش فکری با شرکت‌های فناوری پیشرفته روسی برگزار کردیم. چند سال ادامه پیدا کرد و از نیمه دهه نود به اینوتکس با رویکرد زیست‌بومی تبدیل شد. باید به تجربه مرکز شتاب‌دهی و استارتاپ‌ها برگردم تا توضیح بدهم چطور جهت نمایشگاه شرکت‌های خارجی را به نمایشگاه اکوسیستم تغییر دادیم.

دکتر مهدی محمدی: دکتر امیرنیا هم در شکل‌گیری اینوتکس نقش پررنگی داشتند.

مهندس مهدی صفاری‌نیا: بله. چند دوره دبیر بودند و نشست‌های محتوایی کنار نمایشگاه گذاشتند. همان نشست‌ها ایده داد که اینوتکس فقط نمایشگاه نباشد و نشست و فروم هم داشته باشد. بعد همان‌ها را توسعه دادیم.

مهندس مهدی صفاری‌نیا: دکتر ستاری از سال ۹۳ ایده‌ای داشتند که اتفاق کنار استنفورد، یعنی آمدن دانشجوها و راه‌اندازی استارتاپ، کنار دانشگاه شریف و دانشگاه تهران هم بیفتد. به ما و چند مجموعه دیگر گفتند ایده بیاورید. فکر می‌کنم سال ۹۲، سرآوا پارس درخواست عضویت داده، عضو پارک و مستقر شده بود. با آقای رحمانی آشنا شده بودیم.

دکتر مهدی محمدی: هنوز سرآوا خیلی پا نگرفته بود؟

مهندس مهدی صفاری‌نیا: نه، شناخته‌شده نبود. ده، پانزده سال اول، در بیشتر مصاحبه‌های پذیرش شرکت‌ها خودم بودم و شناخت پیدا کرده بودم. ایشان گفته بودند در سیلیکون‌ولی، انگلیس و چین بوده‌اند و تجربه کارآفرینی دارند. سال ۹۳ دعوتشان کردیم و گفتیم دکتر ستاری چنین ایده‌ای دارند؛ شما که آن طرف بوده‌اید، چه دیده‌اید؟ صحبت کردیم و گفتند پیشنهاد می‌آورند. حدود یک ماه بعد برنامه‌ای به نام «۱۰۰» آوردند: صد رویداد کارآفرینی از جنس استارتاپ ویکند برگزار می‌کنیم و از دلشان صد استارتاپ درمی‌آوریم. یکی از نهادهایی هم که باید ایجاد می‌شد، شتاب‌دهنده بود.

مهندس مهدی صفاری‌نیا: دو، سه جلسه برنامه را بالا و پایین کردیم و آقای ملایری هم در جلسات بودند.

دکتر مهدی محمدی: آواتک هنوز شکل نگرفته بود؟

مهندس مهدی صفاری‌نیا: نه. برنامه را پیش دکتر ستاری بردیم و همان جلسه تأیید کردند و گفتند اجرا کنید. آواتک در پردیس، در ساختمان سرآوا ثبت شد. در تعامل با معاونت فهمیدیم فضایی در دانشکده فنی می‌گیرند و درخواست کردیم یک طبقه به ما بدهند. آواتک آنجا مستقر شد و هزینه فضا، میز و صندلی و تقریباً همه را از همان برنامه تأمین کردیم.

مهندس مهدی صفاری‌نیا: رویدادها هم به‌شدت در کشور شروع شد. آواتک و استارتاپ ویکندها جریانی ساختند که عده دیگری هم علاقه‌مند شدند. این پایه مرکز شتاب‌دهی نوآوری شد. تیم‌های تازه را شناسایی کردیم و رویدادهای کارآفرینی دیگر را هم پوشش دادیم. کمک می‌کردیم دانشگاه‌ها فضا بدهند، کمی حمایت مالی می‌کردیم و در خیلی رویدادها خودمان و حتی دکتر ستاری می‌رفتیم. تقاضاهای بعدی مثل دیموند آمد؛ البته دیموند از قبل در دانشگاه شریف شروع کرده بود و بعد عضو مرکز شد. شتاب‌دهنده‌ها زیاد شدند و رویدادها هم از نظر موضوع و جغرافیا متکثر شدند. مرکز شتاب‌دهی نوآوری سال ۹۳ پایه‌گذاری شد و از دلش این فعالیت‌ها شکل گرفت.

دکتر مهدی محمدی: اگر دهه هشتاد بیشتر تمرکز بر فضای فیزیکی و البته دو کار نهادی مهم، صندوق نوین و فن‌بازار، بود، عمده ساختن اکوسیستم از دهه نود شروع شد؟

مهندس مهدی صفاری‌نیا: بله. تجربه مرکز شتاب‌دهی باعث شد جهت اینوتکس به اکوسیستم نوآوری تغییر کند.

دکتر مهدی محمدی: اول بیشتر نمایشگاه فناوری و تعامل بین شرکت‌ها بود. یادم است آقای امیرنیا با ما جلسه می‌گذاشتند که با کنفرانس مدیریت تکنولوژی یکی شود. بعد جهتش خیلی به سمت استارتاپ و اکوسیستم تغییر کرد. پس در نیمه اول دهه نود، سه کار بزرگ، مرکز شتاب‌دهی، جایزه مصطفی و اینوتکس شکل گرفت که هنوز هم پایه‌های مهم پارک‌اند. استقبال شرکت‌ها هم بیشتر شد و به نظرم راه افتادن اتوبان و راحت‌تر شدن رفت‌وآمد اثر داشت؛ فکر می‌کنم از سال ۹۰ به بعد بود.

مهندس مهدی صفاری‌نیا: مسیر خیلی مهم بود؛ اگر اتوبان راه نمی‌افتاد، این تعداد نیروی انسانی نمی‌آمدند. ولی شرکت‌های خوبی که نمی‌توانستند فضای خودشان را در تهران تأمین کنند، خیلی به شکل‌گیری پارک کمک کردند. شرکت‌های کوچک و متوسط بیشتر از شرکت‌های بزرگ کمکمان کردند؛ بزرگ‌ها بعداً آمدند.

دکتر مهدی محمدی: مثلاً پارس‌آنلاین، آپ و ارتباطات فردا؟

مهندس مهدی صفاری‌نیا: بله. البته پارس‌آنلاین تقریباً جزو اولین‌ها بود، ولی دو مرحله قراردادش فسخ شد. از روز اول قوی نیامدند؛ بعد که دیدند مسیر پارک خوب جلو می‌رود، اعتماد کردند.

دکتر مهدی محمدی: به نیمه دوم دهه نود می‌رسیم؛ از سال ۹۵ به بعد که شاید اوج فعالیت دانش‌بنیان، استارتاپی و دیجیتال ایران است. اسنپ و بقیه شکل می‌گیرند و بزرگ می‌شوند و رویدادها زیاد می‌شود. اینجا نقش پارک خیلی پررنگ می‌شود؛ دیگر فقط فضای فیزیکی نیست و خودش سازنده اکوسیستم است، رویداد و نهاد دارد. داستان‌هایی مثل کارخانه نوآوری جدی می‌شود. به‌ویژه مفهوم کارخانه نوآوری از کجا شروع شد؟

مهندس مهدی صفاری‌نیا: چون سرآوا از شرکت‌های خوب ما بود، ارتباط زیادی داشتیم و بازدیدها را آنجا می‌بردیم. دیجی‌کالا، بچه‌های هزاردستان و دو، سه شرکت دیگرشان مستقر بودند که بعضی الان دیگر نیستند. تعامل خوب بود. در نیمه دوم دهه نود، استیشن اف پاریس شکل گرفته و به عنوان ایده مورد توجه بود. بچه‌های سرآوا ایده را مطرح کردند که در تهران کار مشترک کنیم. کارخانه آما را شناسایی کرده بودند.

دکتر مهدی محمدی: سرآوا شناسایی کرده بود؟

مهندس مهدی صفاری‌نیا: بله. پیشنهاد کار مشترک دادند و قبول کردیم، ولی بعد از یکی، دو جلسه توافق نشد؛ وارد جزئیاتش نمی‌شوم.

دکتر مهدی محمدی: قبل از اجاره کارخانه؟

مهندس مهدی صفاری‌نیا: آن موقع فقط شناسایی بود. سرآوا که اجاره کرد، بعد از مدتی دوباره پیشنهاد دادند مذاکره کنیم. دوباره صحبت کردیم و کمی کوتاه آمدند، چون ما بر آیین‌نامه شعب پارک اصرار داشتیم. اصل آیین‌نامه از پیشنهادی بود که خدا رحمت کند دکتر روستاآزاد، وقتی رئیس دانشگاه شریف بودند و قبل از اینکه دانشگاه مجوز پارک بگیرد، دادند؛ گفتند پردیس شعبه‌ای کنار دانشگاه شریف بزند. چون عضو هیئت‌امنای ما بودند، با پیگیری ایشان آیین‌نامه ایجاد شعب را در هیئت‌امنای پارک تصویب کردیم.

دکتر مهدی محمدی: حدود چه سالی بود؟ ۹۵؟

مهندس مهدی صفاری‌نیا: نه، اوایل دهه نود.

دکتر مهدی محمدی: پس وقتی معاون پژوهشی بودند؟

مهندس مهدی صفاری‌نیا: نه، رئیس دانشگاه بودند. آن آیین‌نامه به استقرار شعبه کنار دانشگاه منجر نشد، ولی ظرفیتش باقی ماند و برای ایجاد شعبه پارک در تهران، یعنی کارخانه نوآوری، از آن استفاده کردیم. پیشنهاد عنوان سرآوا «کارخانه استارتاپی» بود و ما گفتیم «کارخانه نوآوری» بگذاریم. قبول کردند و گفتند ایده خوبی است. اصرار دیگر ما اسم خاص بود. اول می‌گفتند همین عنوان کلی بهتر است، ولی بالاخره پذیرفتند و شد کارخانه نوآوری آزادی. از اول نگاه ما این بود به یک جا ختم نشود؛ اسم کلی تکرارپذیر نبود و برنامه‌مان یک کارخانه نبود.

مهندس مهدی صفاری‌نیا: بر اساس آیین‌نامه شعب، بین ما و سرآوا قرارداد و تقسیم کار شکل گرفت و هیئت اجرایی تشکیل شد. دو، سه سرمایه‌گذار آنها پیدا کرده بودند و دو، سه سرمایه‌گذار ما آوردیم. تعدادی را آنها و تعدادی را ما قرارداد بستیم و کارخانه پر شد. چند سال طول کشید تا خود مجموعه‌های مستقر بازسازی کنند. یکی از الزام‌های ما که در قرارداد هم آمد، این بود که صرفاً شتاب‌دهنده، فضای کار اشتراکی و استارتاپ مستقر شوند. شرکت‌های بزرگ و جاافتاده جامعه هدف کارخانه نبودند و سرآوا پذیرفت.

مهندس مهدی صفاری‌نیا: کارخانه‌های بعدی هم، دست‌کم زیرمجموعه پردیس، با همین رویکرد شکل گرفتند: محل شتاب‌دهنده‌های عضو مرکز شتاب‌دهی نوآوری، فضاهای کار اشتراکی و استارتاپ واقعی، یعنی تیم چندنفره و شرکت کوچک. این مدل کارخانه نوآوری آزادی شد. بعد دکتر ستاری گفتند در نوبنیاد هم فضایی داریم که قبلاً ستادهای توسعه فناوری معاونت آنجا بودند و جابه‌جا شده‌اند؛ اگر می‌خواهید کارخانه نوآوری کنید. فکر می‌کنم فضا مال وزارت دفاع بود و معاونت با توافق گرفته بود. اعتماد کردند و تحویل ما دادند. بازسازی کردیم و دو، سه شتاب‌دهنده و فضای کار اشتراکی مستقر شدند که هنوز هم هستند.

دکتر مهدی محمدی: پارک پردیس از تجربه‌های موفق نهادسازی اکوسیستم ماست و نقش پررنگی داشته؛ این را فقط جلوی شما نمی‌گویم. چرا برنامه شعب استانی و بیرون از تهران نداشتید؟

مهندس مهدی صفاری‌نیا: دو دلیل داشت. یک سال بعد از خرید زمین پردیس، مدیرعامل شهر پردیس مدیرعامل پرند شد و دعوت کرد به آنجا برویم. بهترین زمین پرند را پیشنهاد داد و گفت مثل آنجا حمایتتان می‌کنم. بازدید کردیم، حتی گفت پولش را بعداً بدهید، ولی دیدیم هنوز کار اول را شکل نداده‌ایم که کار دوم را شروع کنیم. قبول نکردیم و گفتیم متمرکز می‌مانیم. این تمرکز را بیست سال ادامه دادیم؛ با وجود پیشنهادهای زیاد در غرب و جنوب تهران و استان‌های دیگر.

دکتر مهدی محمدی: احتمالاً اگر اصرار دکتر ستاری نبود، زیر بار کارخانه آزادی هم نمی‌رفتید.

مهندس مهدی صفاری‌نیا: شاید هم همین‌طور بود. خیلی بحث کردیم، چون نمی‌خواستیم محوریت سایت اصلی از دست برود. پیشنهادهای خیلی جذابی هم از افراد قوی برای شعب دوم و سوم رسید و حتی بازدید کردیم، ولی جمع‌بندی این بود یک جا را آباد کنیم و همه انرژی را بگذاریم تا تجربه موفقی برای کشور شود. هفتاد، هشتاد درصد علت، اعتقاد به تمرکز بود. بقیه این بود که وزارت علوم هم بعد از شکل‌گیری ما، شعب استانی سازمان پژوهش‌ها را به پارک تبدیل کرده و توسعه استانی را دنبال می‌کرد. دیدیم مجموعه دیگری این کار را انجام می‌دهد؛ نمی‌خواستیم وارد کار وزارتخانه دیگر شویم.

مهندس مهدی صفاری‌نیا: حتی در تهران هم نمی‌خواستیم جغرافیایی پراکنده شویم. همه هم‌قسم بودیم همین‌جا را هرقدر می‌شود بزرگ کنیم، ولی انرژی یک تیم را در چهار جا پخش نکنیم. همین دو کارخانه هم اگر شریک کمکمان نبود، شاید به‌تنهایی انگیزه نداشتیم تا اینجا جلو بیاییم. درباره آزادی خیلی بحث شد و شاخص‌ها یک‌شبه درنیامد؛ گفتیم می‌رویم، ولی فقط شتاب‌دهنده، فضای کار اشتراکی و استارتاپ. بعد پیشنهادهای زیادی برای کارخانه، اطراف تهران و جاده مخصوص، رسید و با همان شاخص‌ها رد کردیم. اما مدل الگو شد و معاونت در استان‌های دیگر توسعه‌اش داد.

مهندس مهدی صفاری‌نیا: یک تجربه دیگر نیمه اول دهه نود را یادم رفت: از طریق ارتباط با وزارت صنایع، از سال ۹۱ و باز با محوریت فن‌بازار، با دی‌هشت آشنا شدیم. پیشنهاد مشترکی را با وزارت صنایع به اجلاس وزیران صنایع دی‌هشت در بنگلادش بردیم تا شبکه تبادل فناوری اعضا شکل بگیرد، چون چنین موضوعی نداشتند. سال ۹۱ تصویب شد و دبیرخانه‌اش فن‌بازار و مجموعه پارک شد. از آن سال دبیرخانه شبکه تبادل فناوری کشورهای عضو دی‌هشت هستیم.

مهندس مهدی صفاری‌نیا: به اقرار خود دوستان دی‌هشت، این شبکه از بهترین و فعال‌ترین زیرمجموعه‌هاست. از دلش کارهای زیادی، مثل نشست سرمایه‌گذاری دی‌هشت، درآمده است. همین الان که صحبت می‌کنیم، اگر اشتباه نکنم پنجمین دوره در مالزی در حال برگزاری است. مالزی تقاضا کرد و تأیید کردیم؛ بچه‌های ما و نمایندگان کشورهای دیگر آنجا هستند. رویدادهای فناورانه زیادی هم زیرمجموعه شبکه داریم.

دکتر مهدی محمدی: به کارخانه‌های نوآوری برگردیم. نقدی که درباره آزادی بوده و هست این است که چرا نخریدید؟ الان همه نگران‌اند که تخلیه می‌شود یا نه و با مالک چه اتفاقی می‌افتد. داستان چیست و در آینده نزدیک چه می‌شود؟

مهندس مهدی صفاری‌نیا: مثل خود پارک، اول کار تصور روشنی از آینده نداشتیم. همان‌طور که آن آقا گفته بودند زمین‌های اطراف پارک را بخرید، اینجا کسی چنین راهنمایی‌ای نکرد که ریشه‌ای‌تر فکر کنیم. دوم اینکه منابع خرید هم نبود. این ایده هنوز نمونه‌ای در کشور نداشت که بتوانیم با آن دفاع کنیم و از دولت پول بگیریم.

دکتر مهدی محمدی: دکتر ستاری در جاهای مختلف هزینه می‌کردند؛ می‌شد بخشی را اینجا آورد.

مهندس مهدی صفاری‌نیا: ولی نمونه هنوز شکل نگرفته بود و باور ایجاد نشده بود. شما امروز را می‌بینید؛ روز اول هرکس می‌آمد، خرابه می‌دید. چه کسی برای جای مخروبه پول می‌داد؟ هرچه می‌گفتیم قطب استارتاپی می‌شود، تا نشان ندهید باور نمی‌کنند. معاونت هم آن منابع را نداشت. شاید تصور این بود که ما بخش مخروبه کارخانه آما را اجاره کرده‌ایم، خودشان با آن چه کار دارند و بعد تمدید می‌کنند. از اول هم به همه مجموعه‌ها گفتیم پنج‌ساله ببینید و تمدید معلوم نیست؛ اگر شد بهتر. ولی کارخانه خیلی سریع گل کرد، مجموعه‌های خوبی آمدند و امروز با دیروزش فرق دارد.

مهندس مهدی صفاری‌نیا: فرد تأثیرگذار اصلی در آما هم تغییر کرد. آن کسی که به پدربزرگ معروف است، با تیم بعدی دید متفاوتی داشت. تیم بعدی نگاه اقتصادی داشت و نگاه مسئولیت اجتماعی و توسعه کمتر بود؛ اولویتشان شرکت بود.

دکتر مهدی محمدی: پیش‌بینی‌تان چیست؟ می‌دانم برای تمدید درگیر کارهایی هستید.

مهندس مهدی صفاری‌نیا: تمدید اجاره در حال پیگیری است و تا جایی که ممکن باشد، سالانه انجام می‌شود. مسئولش خود سرآواست که قرارداد بسته. ما دنبال خریدیم. موافقت آما را برای تهاتر با املاک دولت گرفتیم.

دکتر مهدی محمدی: دکتر دهقانی هم پیگیری‌هایی کردند.

مهندس مهدی صفاری‌نیا: بله. فضاهایی شناسایی و معرفی کردیم؛ بعضی را پسندیده‌اند و بعضی را نه. باید از املاک دولت، ترجیحاً در تهران، مجموعه‌ای معرفی کنیم که مجموع ارزشش حدود ارزش اینجا باشد و آما هم علاقه داشته باشد؛ هر ملکی را قبول نمی‌کنند. مسیر دیگر این است که اگر نشد، با کمک استارتاپ‌ها، بانک‌ها، سرمایه‌گذاران و صندوقی که شکل می‌گیرد، با هم پول بگذارند و بخرند.

دکتر مهدی محمدی: غیر از کارخانه نوآوری، در نیمه دوم دهه نود چه اتفاق مهم دیگری در پارک و نهادسازی‌هایش افتاد که بشود درباره‌اش صحبت کرد؟

مهندس مهدی صفاری‌نیا: در خود پارک فناوری پردیس اتفاق‌های خوبی افتاد. دغدغه داشتیم که از تهران و دانشگاه‌ها دوریم. توانستیم دو دانشگاه را اضافه کنیم: دانشگاه آزاد کنارمان با توافق به پارک ملحق شد، دیوارها را برداشتند و یکدست شد. برای این توافق خیلی انرژی گذاشتیم. دوم دانشگاه خاتم، به عنوان دانشگاه غیرانتفاعی خوب، ملحق شد و سایت اصلی‌اش را به آنجا آورد؛ تقریباً پنجاه هکتار است.

دکتر مهدی محمدی: بانک پاسارگاد آنجا توسعه‌ای را شروع کرده است.

مهندس مهدی صفاری‌نیا: بله، بازوی دانشگاهی به پارک اضافه شد و اتفاق مهمی بود. بخش بعد، تحقق توسعه فیزیکی بود. از بیست و چهل هکتار اول و بعد سی هکتاری که خریدیم، به ۴۷۰ هکتار تحت مالکیت رسیدیم. تثبیت اراضی توسعه یکی از آرزوهایمان بود. سومین آرزو هنوز محقق نشده: بخش مسکونی پارک را پررنگ کنیم، چون خیلی از افراد آنجا علاقه دارند دیگر به تهران رفت‌وآمد نکنند. خیلی از شرکت‌ها هم دوست دارند بیایند، ولی حریف نیروی انسانی‌شان نمی‌شوند. می‌گویند اگر سکونت را حل کنیم، شرکت‌های خوب بیشتری حاضرند بیایند. سه، چهار سال است دنبال شهرک مسکونی هستیم. تقاضا خیلی بالا رفته و هشت، نه هزار نفر روزانه در شرکت‌های آنجا کار می‌کنند؛ ایجاد شهرک مسکونی اولویت شده است.

دکتر مهدی محمدی: در همین اراضی جدید؟

مهندس مهدی صفاری‌نیا: نه، فاز جداگانه. قبلاً مناطقی از پردیس را دنبال کردیم، ولی خود شهر دیگر سایت بزرگی برای واگذاری نداشت. تأیید آقای اسلامی، وزیر وقت، را مشترک با دکتر ستاری گرفتیم. سه، چهار سال است درگیر زمینی نزدیک پردیس، حدود سیصد هکتار، هستیم که اگر همه را ندادند، دست‌کم یک‌سومش را شهرک مسکونی نخبگان کنیم. توافق و دستور داشته‌ایم، ولی هنوز به مدیریت اجرایی ما واگذار نشده است. کس دیگری هم آنجا کار نمی‌کند. اگر کنار فناوری و دانشگاه، مسکونی هم اضافه شود، اکوسیستم زندگی خوبی شکل می‌گیرد؛ همان ایده کار، زندگی و تفریح که برای نیروها جذاب است.

مهندس مهدی صفاری‌نیا: یکی از برنامه‌های خوب نیمه دوم دهه نود، پایگاه جذب ایرانیان خارج از کشور بود که مشترک با معاونت علمی و مرکز تعاملات شروع کردیم. نزدیک پنجاه نفر را جذب پارک کردیم تا شرکت بزنند. حدود سی، چهل شرکت شکل گرفت؛ بعضی شکست خوردند و بعضی خیلی گرفتند. تقریباً در ایجاد استارتاپ، موفق‌ترین پایگاه جذب مرکز تعاملات بودیم.

دکتر مهدی محمدی: روی همان پلتفرم کانکت؟

مهندس مهدی صفاری‌نیا: بله، برای کسانی که می‌خواهند شرکت بزنند. فضای خوبی تخصیص دادیم و الان توسعه داده‌ایم و شتاب‌دهنده‌ها را هم برای استقرار اضافه کرده‌ایم. تجربه خوبی در جذب ایرانیان خارج ساختیم. در دهه نود، سه، چهار شرکت شروع کردند و بعد به هفت، هشت شرکت مشترک ایرانی و خارجی رسیدیم؛ در دارو، فناوری اطلاعات و با کشورهای مختلف. از جنس سرمایه‌گذاری خارجی هم چند تجربه در پارک داریم.

دکتر مهدی محمدی: شاید بلوغ پارک به جایی رسیده که نقطه تلاقی شرکت‌ها با شرکت‌های بین‌المللی و جذب سرمایه خارجی بتواند از برنامه‌های مهم آینده باشد. خودت که از تولد این مجموعه تا بزرگ شدنش نقش اصلی داشته‌ای، آینده و چشم‌انداز پارک را چه می‌بینی؟

مهندس مهدی صفاری‌نیا: اول این نکته را بگویم که حضور در اکوسیستم باعث شد در تدوین قانون دانش‌بنیان، به‌خصوص جهش تولید، نقش فعالی داشته باشیم. تقریباً پنج، شش بند قانون جهش از پیشنهادهای ما بود؛ از جمله ایجاد سازمان توسعه و سرمایه‌گذاری دانشگاه‌ها و پارک‌ها، مباحث حقوقی و قضایی و دادرسی ویژه شرکت‌های دانش‌بنیان. تجربه خوبی بود که در قانون‌گذاری نزدیک و فعال باشیم و با نهادهای مختلف ارتباط داشته باشیم.

مهندس مهدی صفاری‌نیا: آنچه در پنج‌ساله پنجم پارک، از ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۵، دنبال می‌کنیم، مجموعه تجربه‌هایمان است که به برنامه مشخصی تبدیل کردیم. معاونت علمی و مرکز بررسی‌های استراتژیک پیشنهادی به دولت دادند که در مسیر بررسی، مصوبه دولت شد. به نوعی ارتقای سطح پارک بود، با نگاه بین‌المللی. جمع‌بندی این بود که کشور به قطب علم و فناوری در تراز بین‌المللی نیاز دارد؛ مثل پروژه شاخص کشورها در کنار ده‌ها پروژه دیگر: دائدئوک کره، تسوکوبای ژاپن و اسکولکووی روسیه که عمدتاً هم به رأس اجرایی کشور متصل‌اند.

دکتر مهدی محمدی: تقریباً همه همین‌طورند؛ اینترنت‌سیتی دبی هم همین است.

مهندس مهدی صفاری‌نیا: کشور پذیرفت پروژه شاخصی در تراز بین‌المللی داشته باشد و با عنوان تازه‌ای در داخل و خارج معرفی شود. با کار خیلی سنگین و کمک وزارتخانه‌ها، مصوبه گرفتیم. شبکه ارتباطی و اعتمادی که در بیست سال ساخته بودیم کمک کرد، چون مصوبه برای وزارتخانه‌های مختلف تکلیف داشت. عنوانش «منطقه بین‌المللی نوآوری ایران» شد و قرار است با مرکزیت پارک شکل بگیرد؛ شامل توسعه، شهرک‌های مسکونی و بخش‌های دیگر.

دکتر مهدی محمدی: پس دیگر فقط یک هویت به نام پارک نداریم؛ منطقه نوآوری است که پارک بخشی از آن می‌شود؟

مهندس مهدی صفاری‌نیا: بله. تکالیفی هم برای وزارتخانه‌ها گذاشته شده تا کسب‌وکار با رویکرد بین‌المللی شکل بگیرد. وزارت خارجه، سازمان سرمایه‌گذاری و سازمان توسعه تجارت هرکدام برنامه و تکلیف مشخص دارند. معاونت مکلف شده مرکز نمایشگاه بین‌المللی فناوری ایجاد کند و بستری برای آموزش‌های بین‌المللی شکل بگیرد. اینها تجربه‌هایی است که خودمان هم در کشورهای دیگر دیده‌ایم. برای پنج سال آینده، حتی اهداف کمی مصوب داریم: تعداد شرکت، گردش مالی، فروش و تعامل بین‌المللی.

دکتر مهدی محمدی: منطقه آزاد اینترنت هم در همین داستان است؟

مهندس مهدی صفاری‌نیا: بله. همان‌طور که مناطق آزاد با رویکرد عمدتاً صادراتی از سرزمین اصلی متفاوت‌اند، اینجا هم با نگاه بین‌المللی، در حاشیه تهران، باید کمی متفاوت باشد. علاوه بر آن، سازمان توسعه و سرمایه‌گذاری پارک است که مجوزش را از دولت گرفته‌ایم. فرایند و تأیید تمام شده، ولی هنوز ابلاغ رسمی نشده و منتظریم.

دکتر مهدی محمدی: تأیید شورای نگهبان لازم دارد؟

مهندس مهدی صفاری‌نیا: بله. در قانون جهش، همان بندی که گفتم پیشنهاد دادیم، آمده است. با ایده دکتر ستاری از پنج سال قبل رویش کار کرده بودیم، ولی ایجاد سازمان توسعه مجوز قانونی مجلس می‌خواست و دولت نمی‌توانست به‌تنهایی ایجاد کند. قانون جهش فرصت داد مطالعه قبلی را به مجوز سازمان توسعه و سرمایه‌گذاری پارک تبدیل کنیم.

دکتر مهدی محمدی: خودش سازمان مستقلی است؟

مهندس مهدی صفاری‌نیا: سازمان مستقل تابع پارک و شرکت دولتی با مسئولیت توسعه و سرمایه‌گذاری است. قانون این اختیار را به دانشگاه‌ها و پارک‌های دیگر هم داده، نه فقط ما. دانشگاه تهران از قدیم سازمان توسعه داشت، ولی پشتوانه حقوقی مجلس هم لازم بود و آنها هم علاقه‌مند بودند. تقریباً عملیاتی‌اش کردیم. دولت در کلیت مخالف بود، چون بزرگ شدن بدنه دولت می‌دید، ولی استثنائاً برای پردیس قبول کردند تا تجربه شود و اگر موفق بود، دانشگاه‌ها و پارک‌های دارای ظرفیت هم ایجاد کنند. نگاه این بود که مجموعه باید از نظر فیزیکی و اجرایی ابعادی داشته باشد که سازمانی هم زیرمجموعه‌اش قرار بگیرد.

مهندس مهدی صفاری‌نیا: شرکت دولتی زیرمجموعه پارک است که از جهتی مثل سازمان گسترش می‌تواند سرمایه‌گذاری کند و از جهتی مثل سازمان صنایع کوچک، توسعه فیزیکی انجام دهد.

دکتر مهدی محمدی: مشارکت عمومی و خصوصی هم می‌تواند انجام بدهد؟

مهندس مهدی صفاری‌نیا: همه در اساسنامه آمده و شورای نگهبان هم مصوبه دولت را تأیید کرده؛ منتظر ابلاغیم.

دکتر مهدی محمدی: منابع مالی پارک هم به این سازمان می‌رود؟

مهندس مهدی صفاری‌نیا: می‌تواند برود. برای بزرگ نشدن بدنه دولت، دو، سه شرط محدودکننده دارد؛ یکی اینکه نمی‌تواند ردیف بودجه دولتی داشته باشد. می‌توانیم مدیریت برخی اموال، مثل ساختمان‌های استیجاری مرکز رشد یا توسعه اراضی، را به آن بدهیم. بخشی هم سرمایه‌گذاری است.

دکتر مهدی محمدی: سرمایه‌گذاری خطرپذیر هم می‌تواند؟

مهندس مهدی صفاری‌نیا: بله، می‌تواند در قالب وی‌سی‌ها شریک شود و فعالیت‌های دیگر انجام دهد.

دکتر مهدی محمدی: این جدا از صندوق است؟

مهندس مهدی صفاری‌نیا: بله، این دولتی است و صندوق توسعه فناوری‌های نوین غیردولتی؛ ما بیست درصد سهم صندوق را داریم. این بازوی توسعه و سرمایه‌گذاری خودمان است. به‌خصوص توسعه بازار شرکت‌ها از اهداف ماست که با سازمان وارد بازار داخلی و بین‌المللی شویم. اگر ابلاغ شود، شرکتی دولتی با صد درصد سهام پارک و مجوز فعالیت توسعه و سرمایه‌گذاری علم و فناوری خواهد بود؛ اولین سازمان توسعه و سرمایه‌گذاری علم و فناوری کشور.

دکتر مهدی محمدی: پس تا افق ۱۴۰۵ دو بازوی خیلی مهم شکل می‌گیرد: منطقه بین‌المللی نوآوری و سازمان سرمایه‌گذاری. نکته دیگری دارید؟

مهندس مهدی صفاری‌نیا: برنامه تازه‌ای هم بالا می‌آوریم که از جنس برنامه‌های نرم و حاصل تجربه‌های قبلی است. رقابت‌های علم و فناوری برای جوانان نخبه جذاب است. هم مشارکت مهم است و هم می‌توانیم مسائل فنی را به رقابت بگذاریم تا حل شوند. کارکرد دیگرش شناسایی نیروی نخبه است تا شرکت‌های دانش‌بنیان بتوانند نیروی خوب جذب کنند. تجربه‌های پراکنده سال‌های قبل را امسال برای اولین بار برنامه متمرکز کرده‌ایم. مصوبه‌اش را هم در همان مصوبه منطقه بین‌المللی نوآوری از دولت گرفتیم. اسم برنامه «المپیک فناوری» است و اولین دوره را امسال برگزار می‌کنیم؛ مجموعه رقابت‌های فناورانه.

دکتر مهدی محمدی: رقابت افراد است، نه شرکت‌ها؟

مهندس مهدی صفاری‌نیا: بله، افرادند و رویکرد بین‌المللی دارد؛ محدود به داخل ایران نیست. اولین دوره را مهرماه امسال برگزار می‌کنیم. پنج حوزه دارد: پهپاد، رباتیک، امنیت سایبری، هوش مصنوعی و برنامه‌نویسی. هرکدام حدود سه، چهار لیگ دارند و مجموعاً پانزده، شانزده لیگ می‌شود. ثبت‌نام‌های اولیه دوره‌های آموزشی را شروع کرده‌ایم؛ اول آموزش و بعد رقابت است. فضای بزرگی هم لازم دارد و چند هکتار پارک درگیر می‌شود؛ مثلاً پهپاد برای تست، و رباتیک و سایبری هم هرکدام فضای خودشان را می‌خواهند. برنامه را ثبت کرده‌ایم و با شرکای خارجی شناسایی‌شده هم مذاکره کرده‌ایم تا هر سال برگزار شود و مشارکت تیم‌های خارجی را فراهم کنیم.

دکتر مهدی محمدی: بسیار عالی، خیلی متشکرم. فکر می‌کنم وقت کم آوردیم و بخشی از بحث باقی ماند. اگر فرصت شود، دوباره مزاحمتان شویم و جزئیات پارک و برنامه‌ها را بیشتر باز کنیم. اگر بخواهیم از تجربه نهادی خیلی موفق در ایران مثال بزنیم، پارک پردیس قطعاً یکی از آنهاست. تجربه‌نگاری شکل‌گیری، رشد و تا حدی بلوغ این سیلیکون‌ولی ایرانی، که شعار خودتان هم هست، به پژوهشگران و کسانی که می‌خواهند از تجربه استفاده کنند کمک می‌کند. فکر می‌کنم در تجربه‌نگاری پارک هم کارهایی کرده‌اید؟

مهندس مهدی صفاری‌نیا: بله، دهه اول فعالیت، یعنی ۸۰ تا ۹۰، را در یک جلد کتاب منتشر کرده‌ایم. حجم کار دهه دوم خیلی زیاد است و سه، چهار جلد می‌شود؛ جلد دوم تقریباً آماده شده و بقیه در حال آماده شدن است. بعضی پروژه‌ها را مستقل کرده‌ایم؛ فن‌بازار یک کتاب می‌شود. جایزه مصطفی هم خودش تشکیلات، بنیاد علم و فناوری مصطفی، صندوق سرمایه‌گذاری و شبکه بزرگ بین‌المللی دارد و تجربه جداگانه‌ای می‌شود. فعلاً یک جلد دهه اول منتشر شده است.

دکتر مهدی محمدی: خیلی متشکرم که وسط شلوغی و مشغله روزمره دعوت را پذیرفتید و بیش از یک ساعت با هم گفتگو کردیم. امیدوارم باز هم همدیگر را ببینیم.

مهندس مهدی صفاری‌نیا: خیلی ممنون. برای شما آرزوی موفقیت می‌کنم.

دکتر مهدی محمدی: ممنونم که با ما همراه بودید. با آقای صفاری‌نیا درباره تقریباً دو دهه شکل‌گیری و رشد یکی از مهم‌ترین نهادهای علم و فناوری کشور، پارک پردیس، و منطقه بین‌المللی نوآوری که مسیر آینده پارک است، صحبت کردیم. امیدوارم گفتگو مفید بوده و بخشی از تاریخ شفاهی اکوسیستم را روشن کرده باشد. ممنونم از همراهی‌تان. این هم یادگاری ما از طرف برنامه، تقدیم شما.

نظرات

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

درباره این قسمت: